Inngangur

Þessi vefur er í eigu Rafns Benediktssonar. Vefurinn er hugsaður sem leiðarvísir um innkirtla- og efnaskiptasjúkdóma á námskeiði 4. árs læknanema í lyflæknisfræði við læknadeild Háskóla Íslands.

Hverjum þykir sinn fugl fagur en vel má færa fyrir því rök að fræði innkirtla og efnaskipta [Endocrinology and Metabolism] séu eitt af mikilvægustu viðfangsefnunum í læknisfræði. Þessi fræðigrein snýst fyrst og fremst um hormón og áhrif þeirra á líkamann. Lífeðlisfræði hormóna er jú órjúfanlegur hluti af starfsemi allra líffæra og nokkrir af stærstu sjúkdómaflokkum greinarinnar eru taldir meðal stærstu heilbrigðisvandamála þessarar aldar. Raskanir á innkirtlaferlum eru ennfremur grunnurinn að meinalífeðlisfræði allmargra sjúkdóma en nefna má atherosclerosis, háþrýsting ofl.. Þessi fræði eru einnig sérstaklega skemmtileg þar sem þau, í daglegri vinnu innkirtlalæknis, flétta saman grunnvísindi svo sem líffræði, lífeðlisfræði, lyfjafræði, meinafræði og klíníska læknisfræði.  

Curriculum

Námskeiðið er staðsett í um miðju læknanáminu og fremur snemma í klíníska hluta þess. Kröfurnar eru því óhjákvæmilega miðaðar við þessa staðreynd. Námskeiðið er eins og kemur fram í handbókinni ykkar, námskeið í almennnum lyflækningum. Með vísan í það sem að ofan er nefnt er hinsvegar alveg ljóst að ekki er hægt að slaka á kröfum um að nemendur tileinki sér ákveðna grunnþekkingu á viðfangsefnum sérgreinarinnar. Það verður a.m.k. að vera hægt að að treysta því að útskrifaðir læknar geti af skynsemi, þekkingu og öryggi tekist á við algeng innkirtlavandamál, svo og brugðist við bráðum alvarlegum vandamálum af festu, þó hin síðarnefndu séu ekki endilega algeng.

Markmiðið með náminu er semsagt að undirbúa ykkur undir almenn læknisstörf sem aðstoðar- eða deildarlæknar eða sem heimilislæknar. Í því felst að þið verðið að geta tekið á móti sjúklingi með algengt innkirtlavandamál, tekið sjúkrasögu og komist að niðurstöðu um greiningu á aðalkvörtun, skoðað með tilliti til viðkomandi kvörtunar eða vanda, geta forgangsraðað fyrstu rannsóknum, túlkað framansagt í samhengi og gert ykkur grein fyrir fyrstu viðbrögðum. 

Til þess að ná þessum markmiðum þarf ákveðna grunnþekkingu (utanbókarlærdómur) og svo skilning á lífeðlisfræðilegum ferlum (sem kenndir hafa verið fyrr í náminu). Þetta hjálpar við að setja hlutina í samhengi og skilja þannig að við munum. Það þarf því að lesa texta og hlýða á fyrirlestra og er þessi vefsíða vonandi leiðbeining um helstu atriði (sjá fyrirsagnir efst á blaði hér) sem fara þarf yfir. Marklýsing á hverri síðu er nánari leiðbeining um þetta. Raunveruleg tilfelli þar sem þið eruð gerendur festa þættina svo í minni þannig að þið getið nýtt námið í starfi. Til þess eru klíníkkur, deildarvinna, göngudeildir og  umræðufundir. Það þarf því að nýta sér þetta. Það þýðir ekki að vera áhorfandi - það verður að vera gerandi.  

Það er ekki auðvelt að skilgreina skýrt hvað er “undergraduate” og hvað er “postgraduate” námsefni og verðið þið að styðjast við almenna skynsemi og svo auðvitað þarf að kunna í þaula það sem er algengt. Þið ættuð einnig að hafa hugmynd um normalgildi helstu prófa innan endocrinologiu, svo sem skjaldkirtilsprófa og einnig geta skilgreint sykursýki. Þið ættuð að geta útskýrt hvað er hormón, hver er munurinn á hugtökunum endocrine, paracrine og autocrine. Þið ættuð að þekkja hvaða hormón er framleitt í hvaða kirtli og hvernig við komandi kirtli er stýrt, þ.e.a.s. hafa grunnþekkingu á stýrikerfi (afturvirkni og framvirkni) hvers kirtils. Hvað varðar klíniska skoðun sem snýr að innkirtlum, þá ættuð þið að vera fær um skoðun skjaldkirtils (thyroid status), heilatauga, hjarta og æðakerfis og taugakerfis í fótum. Þið ættuð að þekkja helstu einkenni endocrine sjúkdóma og hafa á takteinum fyrstu áætlun um hvernig ætti að nálgast vandamál sem sjúklingurinn kvartar um og þá er átt við bæði í skoðun svo og fyrstu rannsóknir. Sem dæmi um kvartanir mætti nefna þyngdartap, þyngdaraukningu, svitaköst, þreytu, hitaóþol, hjartslátt, fyrirferð á hálsi, þorsta, polyuria, tíðastopp, ófrjósemi, galactorrhoea, impotence, sjónsviðstruflun, svima, háþrýsting og snemmkominn og seinkaðan kynþroska. Þið ættuð að þekkja  grundvallaratriði rannsókna í endocrine sjúkdómum, þ.e. þekkja fyrstu próf sem beitt er við rannsókn á hverjum endocrine sjúkdómi en flóknari rannsóknaplön eins og til dæmis mismunagreiningu Cushing´s syndrome er óþarfi að þekkja.

Kennslan á teyminu og ábyrgð nemans

Á teyminu starfa 1-2 unglæknar og sérfræðingur. Sérfræðingarnir eru flestir í hlutastöðum og hafa einnig fjölmargar aðrar skyldur svosem að starfa á göngudeild, sinna vísindastörfum osfrv. Sérfræðingurinn er því ekki alltaf til staðar á teyminu en mun leitast við að kenna með daglegri vinnu og benda ykkur á gagnlegar greinar og ítarefni og ef tími vinnst til bjóða uppá umræðufundi. Það gildir hér að hver er sinnar gæfu smiður og ábyrgðin á því að bera sig eftir björginni er algjörlega nemandans. Við viljum öll hafa nemendur sem leita skýringa, sem spyrja um rök og ástæður fyrir gerðum okkar og er það hluti af því að starfa á akademísku sjúkrahúsi sem hefur velferð skjólstæðinganna að leiðarljósi.

Rétt er að minna á að þetta er hugsanlega eina tækifærið sem þú hefur til þess að kynnast innkirtla- og efnaskiptasjúkdómum. NOTAÐU TÍMANN VEL.

Algengi innkirtlavandamála

Eins og fram kemur að ofan eru innkirtlasjúkdómar algengir. Það er gagnlegt að íhuga hlutfallslegt algengi þeirra þegar nám er skipulagt.  Hér er graf sem gefur gróft yfirlit yfir  yfir hlutfallslegt algengi viðfangsefna innan greinarinnar. Listinn er einungis vísbending og ekki tæmandi eða óskeikull og nemandinn verður því auðvitað að leggja sitt mat á þessar upplýsingar. Á þessum lista vantar reyndar nokkra sjúkdóma sem auðvelt er að færa rök fyrir að séu innkirtlasjúkdómar eins og essential háþrýstingur, kransæðasjúkdómur ofl.