Greinar um sagnfręši og hagsögu

 

Ég alltaf haft mikinn įhuga į sagnfręši og svo fór aš ég vann lokaritgerš frį Hagfręšiskor Hįskóla ķ hagsögu. Ég tók sķšan valsviš ķ hagsögu - einkum mannfjöldasögu - ķ  doktorsnįmi mķnu ytra. Hér eru nokkrar af žeim greinum er ég hef ritaš um sagnfręši:

 

Um framžróun ķslenska bankakerfisins

Jólablaš Vķsbendingar, 2004

Žaš er ekki ofmęlt aš bylting hafi įtt sér staš ķ bankavišskiptum į sķšustu įrum. Žessa byltingu mį merkja meš žvķ aš skoša aukningu śtlįna eša eigin fjįr bankakerfisins, en žessar magnstęršir segja žó ašeins hįlfa söguna um žęr breytingar sem hafa įtt sér staš. Ķslenskur banki ķ dag er einfaldlega allt önnur stofnun en hann var fyrir 10 įrum. Bankakerfiš er nś ķ auknum męli oršiš vettvangur fyrir hįskólamenntaša sérfręšinga į żmsum svišum og bżšur upp į mjög fjölbreytta fjįrmįlažjónustu bęši fyrir einstaklinga og fyrirtęki. Žaš er fremur aušvelt aš benda į žį žętti sem geršu žessa byltingu mögulega. Hśn įtti sér staš eftir aš bankarnir fengu loksins athafnarżmi meš vaxtafrelsi eftir 1985, frelsi ķ fjįrmagnsflutningum viš śtlönd eftir įriš 1995, meš tilkomu nśtķmalegs millibankamarkašar meš krónur og gjaldeyri įriš 1998 og sķšan einkavęšingu bankakerfisins sem įtti sér staš ķ žrepum į įrunum 1998-2003. Sś spurning er hins vegar mun torręšari hvort žessi žróun hafi veriš fyrirsjįanleg – um leiš frelsiš var fengiš – og hvort hęgt sé aš sjį fyrir nęstu skref ķ žróun ķslenska bankakerfisins.

Ķ žessari grein veršur žess freistaš aš setja žróun ķslenskra bankavišskipta ķ samband viš žróun samsvarandi višskipta erlendis. Markmišiš er tvķžętt. Annars vegar aš reyna aš įtti sig hvaša hlutverk einstaka atburšir ķ bankasögunni hafa haft įhrif į žróun efnahagsmįla hérlendis, s,s, tilkoma Ķslandsbanka įriš 1904 og gjaldžrot žess sama banka įriš 1930. Hins vegar aš velta upp nokkrum hugmyndum um hvaš sé framundan ķ ķslensku bankakerfi. Žvķ žrįtt fyrir allt hafa ķslensk bankavišskipti ekki nįš jafn langt į žróunarbrautinni eins og t.d. ķ Bretlandi og ef saga annarra žjóša er aš einhverju leyti fordęmi mį afla įkvešinna vķsbendinga um bankarekstur hérlendis į nęstu įrum.

 

Villta vestriš į Ķslandi

Tķmarit mįls og menningar, október 2003

Oft er žvķ haldiš fram aš hįmenning hafi lįtiš undan sķga fyrir lįgmenningu eša skemmtanaišnaši sem er rekinn įfram af markašsöflunum. Ķ žvķ samhengi er yfirleitt talaš „markašinn“ sem sjįlfstęša veru sem komi andstyggilegum gróšasjónarmišum til leišar. Oršiš markašur žżšir žó ašeins svęši sem hefur veriš markaš af til kaupskapar og er sś merking enn rétt į okkar tķmum. Innan markašanna er sķšan fólk. Oršiš markašur ķ eintölu er ašeins annaš orš yfir ķslensku žjóšina žegar hśn kaupir eitthvaš og selur. Žaš er žvķ ekkert markašnum aš kenna ķ sjįlfu sér. Hann er ašeins spegill žjóšfélagsins og hefur sama bókmenntasmekk og žjóšin sjįlf.

Vinsęldir Shakespeares ķ villta vestrinu sżna vel aš list og skemmtun geta hęglega veriš eitt. Og žaš er merki um fordóma nśtķmafólks aš geta ekki hugsaš sér kśreka njóta leiksżninga ķ staš žess aš drekka og slįst. Ennfremur hęttir nśtķmafólki til aš gera of lķtiš śr forfešrum sķnum ķ moldarkofunum sem voru žrįtt fyrir allt betur bókmenntašir en helftin af žjóšinni er nś, žrįtt fyrir aš hafa aldrei fariš ķ skóla. Hvorki fįtękt, erfišisvinna né skortur į formlegri skólagöngu žarf aš tįkna menningarleysi. Žvert į móti. Listir eiga ekki aš vera eitthvaš sem fólk getur ašeins notiš eftir langan undirbśning og skólagöngu og eru žaš ekki ķ raun og veru. Alžżšan bżr yfir sköpunargįfu sem skortir oft į hęrri stöšum. Og žegar alžżšulist er gerš aš hįmenningu er oft sem hśn verši aš steini – klassķk – sem ekki er lengur ętluš til gamans nema fyrir fįa śtvalda. Aftur į móti getur almśginn oft veriš ansi vegalaus og villst meš sköpunargįfuna ķ lķtilsiglda hluti ef hann hefur ekki stefnumiš af bókmenntaarfleiš eša menningarvitum žjóšarinnar. Hér veršur aš rķkja jafnvęgi ķ anda žess sem Jónas Hallgrķmsson talaši fyrir į sķnum tķma og var grundvöllurinn fyrir menningarbyltingu Fjölnissinna og tilvist ķslenskrar menningar eins og vér žekkjum hana nś.

 

Hjįlpsami Žjóšverjinn sem hvarf

Tķmarit mįls og menningar, aprķl 2003

Hinn 15. nóvember įriš 1915 fengu öll grunnskólabörn į Akureyri frķ frį kennslu. Žeim var safnaš saman undir styrkri stjórn Halldóru Bjarnadóttur skólastżru og sķšan fylktu žau liši nišur aš höfn. Krakkaskarinn nam stašar viš sķldarbįtinn Helga magra, sem var aš leggja śt til sķldveiša viš Noreg, og hélt tónleika viš kįetudyrnar. Akureyrska fréttablašiš Ķslendingur lżsti žvķ svo ķ frétt, žremur dögum sķšar, aš börnin hefšu veriš aš syngja góšan gest śr garši „er svo lengi hafši kynt sig hér sem stakan barnavin.” Gesturinn var žjóšverji,  George H. F. Schrader aš nafni, sem skyndilega birtist į Akureyri voriš 1912. Nś, rśmlega 90 įrum seinna, veit enginn af hverju hann kom hingaš og hvaš rak hann til žess aš fara aftur rśmlega žremur įrum sķšar. Vitaš var aš honum hafši gręšst töluvert fé meš višskiptum ķ Bandarķkjunum og žeim fjįrmunum hafši aš miklu leyti veriš variš til góšgeršamįla fyrir vestan haf og į Ķslandi. Haft var į orši į Akureyri aš hann hefši oršiš fyrir einhverju įfalli – sumir sögšu įstarsorg en ašrir nefndu įstvinamissi – sem hefši fengiš hann til žess aš brjóta blaš ķ lķfi sķnu og verja aušęfum sķnum til hjįlpar öšrum. 

Sagan af dvöl Schraders į Akureyri felur  ķ sér dįlitla rįšgįtu um rķkan mann sem yfirgaf vini og ęttingja voriš 1912 og kaus aš žremur sķšustu įrum ęvi sinnar ķ žaš aš hjįlpa Akureyringum meš żmsa hluti. En hér hangir samt mun fleira į spżtunni. Žegar fariš er yfir verk Schraders į Akureyri, skrif hans um Ķslendinga og blašafréttir af öllu saman, vakna margar spurningar um ešli hjįlpseminnar. Og žį sérstaklega hvaša skyldur sį hjįlpsami leggur į žį sem hann hjįlpar, og hvaša žakklęti hann vill fį ķ stašinn. Og hvort hjįlpin sé ķ raun gagnleg žegar öllu er į botninn hvolft. Stašreyndin er sś aš hjįlpsemin og afskiptasemin eru nįfręnkur.  Hjįlparstarf er of blinduš af forsendum og fordómum žess sem leggur slķkt erfiši į sig aš hśn kemur ekki aš gagni nema aš litlu leyti. Og žeir sem taka viš hjįlpinni gera žaš oft af gęsku viš žann sem lętur hana ķ té fremur en gagnsemi hjįlparinnar sjįlfra. Sagan af starfi Schrader į Akureyri žegar Ķsland var fįtękasta land V-Evrópu gęti žess vegna sżnt ķ hnotskurn af hverju hjįlparstarf meš vanžróašra žjóša kemur oft fyrir lķtiš.

 

 

Af örlögum ķslenskra hafnarbyggša

Tķmarit Mįls og Menningar, nóvember 2002. 

Undanfarin įr hafa margir gamalgrónir žéttbżlisstašir į landsbyggšinni tapaš fólki. Hér er einkum um aš ręša hafnarbyggšir į Vestfjöršum, Austfjöršum og Noršurlandi, sem eru annaš hvort girtar fjöllum eša ķ langri fjarlęgš frį öšru žéttbżli. Margir hafa freistast til žess aš kenna sjįvarśtvegi alfariš um žessa fólksfękkun, og žį sérstaklega kvótakerfinu. En samt er žaš svo aš žessi mannfjöldažróun hófst mun fyrr en kvótakerfiš kom til sögunnar.Um mišbik tuttugustu aldar nam fólksfjölgun stašar ķ sjįvarbyggšum kringum um landiš eftir mikla aukningu įratugina į undan og sķšan hefur fólksfękkun tekiš viš. Fękkun ķbśa hefur veriš mun hrašari en fękkun starfa ķ sjįvarśtvegi, sem mikill fjöldi erlends farandverkafólks ķ fiskvinnslu sżnir ljóslega. Hér veršur žeirri tilgįtu varpaš fram aš žessu umskipti ķ hafnarbyggšunum megi rekja til žess aš landflutningar tóku viš af sjóflutningum eftir seinna strķš.

 

 

Gamli Sįttmįli og ESB

(stendur žjóšin ķ sömu sporum og fyrir 740 įrum?)

Tķmarit Mįls og menningar. Október 2002. Žaš er athyglisvert aš nś ķ upphafi žessarar aldar skuli örlög Noregs og Ķslands aftur vera samtvinnuš ķ Evrópumįlum svo sem var til forna, žvķ hvorugt landiš vill sitja eftir ef hitt gengur ķ ESB. Žetta er žó ekki hiš eina. Hér verša fęrš rök fyrir žvķ aš žęr spurningar sem Ķslendingar žurfa nś aš kljįst viš ķ Evrópumįlum séu aš stofni til žęr sömu og žegar žjóšveldiš leiš undir lok. Žar veldur aš nokkru landfręšileg lega. Landsmenn eru enn fįmenn, sérsinna žjóš ķ śtjašri Evrópu eins og į tķmum Sturlunga. Svo vill einnig til aš žeir valkostir sem nś eru lagšir fyrir žjóšina eru undarlega lķkir žvķ sem geršist žegar landsmönnum baušst ašild aš norska konungdęminu į sķnum tķma. Ķslendingar verša nś aš samžykkja skattgreišslur ķ staš markašsašgangs og fullveldisframsal ķ staš višurkenningar og réttinda ķ Evrópu. Žeir eru ķ raun bešnir um aš tvinna saman stjórnmįl og utanrķkisvišskipti lķkt og tķškast ķ nżrri sameinašri Evrópu. Eins og viš endalok žjóšveldisins snżst spurningin nś um žaš hvort stķga žurfi nż pólitķsk skref til žess aš halda sér ķ hópi fullgildra Evrópužjóša.

 

Žį Skśli var yfirvald Skagfiršinga

Grein vęntanleg til birtingar ķ Skagfiršingabók 2002. Skśli Magnśsson var sżslumašur Skagfiršinga ķ 12 įr - įšur en hann varš landfógeti. Įrin hans nyršra voru ótrślega višburšarķk og hann dróst inn ķ margs konar deilur um verslun, stjórnun biskupsstólsins į Hólum og żmislegt annaš. Til eru geipilegar margar sagnir og sögur af veru hans žar sem gengiš hafa manna į millum allt fram į žennan dag. Skśli kemur fyrir sem skjótrįšur,  hvatvķs en žó réttlįtur og tilbśinn aš višurkenna veršleika įn tillits til žjóšfélagsstéttar – lķkt og kóngarnir ķ ęvintżrasögunum sem gefa dętur sķnar karlsyni śr koti fyrir einhverja drżgša dįš. Hann kemur einnig fyrir sem mašur sem vķlar žaš ekki fyrir sér aš snśa į kerfiš til žess aš fį réttlįta nišurstöšu, sama viš hverja var aš eiga. Athafnasemi og hans einurš koma einnig fram ķ višskiptum hans viš einokunarkaupmenn,  Hólabiskupa, Hollenska verslunarbrjóta, stóšbęndur og żmsa ašra sem voru į ferli ķ Skagafirši į įrunum 1738-1750. 

Žegar Bandarķkin voru bólusett gegn kommśnisma

Grein birt ķ Hagmįlum ķ mars 2002. Mitt į mešal allra fįnanna, ķ mišju mišvestrinu, örskammt frį heimili sjįlfs Abrahams Lincolns, er lķtill bęr sem tķminn hefur gleymt og kallast New Harmony. Žar var fyrsta tilraunin gerš meš kommśnisma į fyrri hluta nķtjįndu aldar, žegar Bandarķkin voru ung og ómótuš. Žessi tilraun fór ekki hljótt. Öll žjóšin fylgdist meš af įhuga og margir af hennar bestu mönnum komu til žess aš taka žįtt ķ stofnum nżs žjóšfélags. Forvķgismanni tilraunarinnar var bošiš aš įvarpa Bandarķkjažing, Hęstarétt og rķkisstjórn til žess aš predika sameignarstefnu. Flestir žįtttakendur kusu sķšar aš žurrka tilraunina śt śr minni sķnu. En samt sem įšur. Žessi tvö örlagažrungnu įr, 1826-27, ķ mišvestrinu mörkušu spor bęši ķ žjóšarsįl Bandarķkjanna og hreyfingu Marxista sem sķšar spratt upp.

Aš śtvelja lausgangarana: Ķslendingar ķ žegnskylduvinnu

Grein birt ķ Vķsbendingu ķ desember 2001. Hér sagt frį žvķ žegar Noršlensk alžżša byggši kirkjuna į Hólum ķ žegnskylduvinnu 1757-63 undir stjórn žjóšverja aš nafni Sabinsky. Raunin varš ś aš Ķslenskur veruleiki og dönsk skriffinnska skullu saman meš harkalegum hętti viš žessar byggingu, žannig verkiš tafšist og allt gekk į afturfótunum. Hver hreppur ķ Skagafirši og Hśnavatnssżslum įtti aš leggja fram tvo menn til verksins og vitanlega voru lötustu og erfšustu mennirnir valdir til žess aš vinna kauplaust. Sabinsky reyndi aš skipa žeim til meš žżskri hörku en komst aš fullkeyptu. Hann bjó žvķ til hvatningarkerfi žar sem mennirnir fengu tóbak og brennivķn aš launum fyrir unniš verk - og kirkjan komst aš lokum upp.

Mśrinn rauši į Hólum

Grein rituš ķ Skagfiršingabók 2001. Žvķ hefur veriš haldiš fram af flestum mįlsmetandi mönnum aš Aušunn rauši Hólabiskup hafi hafiš smķši steinkirkju į Hólum 1321, sem hafi aldrei veriš lokiš vegna andlįts Aušuns įri sķšar. Žaš er vitaš um raušan mśr į Hólum eftir 1549, en hins vegar mį efast um aš sį mśr hafi komiš Aušunni viš aš einhverju leyti. Ķ fyrsta lagi var nż timburkirkja fyrir į stašnum žegar Aušunn varš biskup og auk žess geta samtķmaheimildir aš engu žessarar byggingar. Žetta er enn einkennilegra fyrir žį sök aš til er nokkuš įreišanleg lżsing į biskupsįrum Aušunar ķ sögu eftirmanns hans į biskupsstóli, Lįrentķusar Kįlfssonar, sem lést įriš 1331. Reyndar lķša 400 įr frį andlįti Aušuns žar til žvķ fyrst haldiš fram į prenti hann hafi rįšist ķ smķši steinkirkju. Hér er fariš yfir žessi mįl og leitt rök žvķ hvenęr mśrinn var raunverulega byggšur, af hverjum og af hvaša įstęšum. Žį er žvķ einnig svaraš af hverju seinni tķšar menn hafa veriš svo įfram meš aš tengja nafn Aušuns viš téšan mśr.

Bękurnar hans Benjamķns

Grein rituš ķ Hagmįl 2001. Benjamķn J. Eirķksson veršur hiklaust aš telja einn fremsta hagfręšing tuttugustu aldar, bęši hvaš varšar yfirgrip menntunar og framlag til landsmįla. Benjamķn įtti gott bókasafn, sem er gefur yfirlit yfir žekkingu hans og žróun hagfręšikenninga frį dauša Arnljóts 1901 allt fram til 1960.  Žessu safni var įnafnaš til Hagfręšistofnunar Hįskólans. Hér er veršur stiklaš į stóru um helstu bękur ķ žessu safni og viš hvaša ašstęšur Benjamķn įskotnašist žęr.

Nżlenduhagfręši

Grein rituš ķ Vķsbendingu ķ desember 2000. Sjįlfstęši og jafnvel lżšręši er ķ sjįlfu sér enginn trygging fyrir aušsęld. Lķfskjör ķ mörgum fyrrum nżlendum, t.d. ķ Afrķku, eru mun verri nś en var fyrir sjįlfstęši. Ašrar nżlendur eins og t.d. Indland hafa bśiš viš kyrr kjör žar til į allra seinustu įrum. Aftur móti hafa žęr fįu nżlendur sem uršu eftir ķ forsjį nżlenduveldanna, s.s. Hong Kong ķ Asķu eša Belize ķ S-Amerķku vaxiš aš aušsęld og eru jafnvel oršnar rķkari en nżlendurķkin sjįlf.Ķ žessu sambandi er fróšlegt aš velta fyrir sér stöšu mįla ef Ķslendingar hefšu ekki sótt eftir sjįlfstęši og haldiš įfram tryggš viš Danaveldi. Fęra mį fyrir žvķ sterk rök aš leiš ķslensku žjóšarinnar į tuttugustu öld frį örbirgš til aušęva hefši oršiš beinni og krókaminni hefšu žeir lotiš forręši Dana. Žeir hefšu til aš mynda sloppiš viš mörg dżr hagstjórnarmistök į eftirstrķšsįrunum, s.s. haftatķman 1947-60 og veršbólgubįliš 1972-92. Ķslendingar hafa hins vegar įvallt veriš stašfastir ķ žeirri trś aš sjįlfstęši vęri undirstaša framfara og velsęldar. Sś spurning sem blasir viš upphafi nżrrar hvort žetta sé aš öllu leyti rétt.

Qwerty hagfręši

Grein birt ķ Vķsbendingu, desember 1998. Hvaša mįli skipta sögulegar tilviljanir ķ hagžróun žjóša og héraša? Hagfręšingurinn Paul David leit į lyklaboršiš į tölvunni sinni og las QWERTY.  Hann žóttist af žvķ geta dregiš fram kenningu sem getur śtskżrt hvernig markašir lįta stjórnast af duttlungum sögunnar frekar en einskęrri hagsżni. Hann birti žessa nżju hugdettu ķ grein įriš 1985 sem olli miklu ķrafįri mešal hagfręšinga. Qwertylögmįliš hefur sķšan veriš notaš til žess aš skżra aušlegš og fįtękt žjóša, utanrķkisvišskipti og hęttuna af einokunarstöšu Microsoft svo fįtt eitt sé nefnt. En efasemdarmenn eru aš vķsu aldrei langt undan....

Ęvi og endalok velferšarkapķtalista

Grein rituš ķ Vķsbendingu ķ desember 1997 um Henry Ford bķlakóng. Ford var brautryšjandi į mörgum svišum og ekki ašeins ķ bķlaframleišslu og fęribandavinnu. Hann er einnig höfundurinn aš żmsum nżjungum į vinnumarkaši, varš einn sį fyrsti til žess aš rįša blökkumenn, fyrrverandi fanga og fatlaša ķ vinnu. Ennfremur hękkaši hann laun starfsmanna sinna um helming įriš 1914. Hins vegar neitaši hann alfariš aš višurkenna verkalżšsfélög ķ verksmišjum sķnum og žaš tilefni til heiftarlegra įtaka - sem hęttu fyrr en kona hans hótaši aš fara frį honum gęfi hann ekki eftir.

Skśli fógeti:Var hann "endurlķfgari Ķsalands?

Grein rituš ķ Vķsbendingu ķ desember 1997 um Skśla fógeta og innréttingarnar ķ Reykjavķk. Reynt er aš meta fyrirtękin śt frį nśtķma rekstri nśtķmafyrirtękja - og hvort žetta hafi veriš daušadęmt frį byrjun ešur ei. Annars er Skśli Magnśsson ein uppįhaldspersónan mķn śr Ķslandssögunni. Žaš er ekki hęgt annaš en dįst aš dugnaši hans, įręšni og einbeitni til žess aš stjórna ašstęšum fremur en lįta ašstęšur stjórna sér. Žaš er mikil žörf į žvķ aš gefa śt safnrit yfir verk hans, en hann ritaši margt um haglżsingu landsins.

Gull og grjót, Arnljótur Ólafsson, fyrsti hagfręšingur Ķslands.

Grein rituš ķ Vķsbendingu 17. jśnķ 1995 um Arnljót Ólafsson og bók hans um hagfręši (Aušfręši) sem er afburša gott aflestrar enn žann dag ķ dag.

Siglt gegn vindi.

Fjįrmįlatķšindi, desember 2004

Žjóšhagfręšileg greining į Ķslenska hagkerfinu 1400-1600. Grein sem birt ķ Fjįrmįlatķšindum, seinna hefti 1994. Žetta er lokaritgeršin mķn frį Višskipta- og hagfręšideild sem minnst er į hér aš ofan. Leišbeinendur mķnir voru tveir žeir Gķsli Gunnarsson sagnfręšingur og Žorvaldur Gylfason hagfręšingur, en hluti ritgeršarinnar var sķšan birtur ķ Fjįrmįlatķšindum ķ desember 1994.