Why Iceland - innlendir ritdómar

 

Why Iceland?: How One of the World's Smallest Countries Became the Meltdown's Biggest Casualty

 

 

pressan.is

 

25. september 2009 - 15:33

Why Iceland?

Ólafur Arnarson

Ég las į dögunum all įhugaverša bók um hrun ķslenska bankakerfisins. Bókin heitir „Why Iceland?“ og er skrifuš į ensku. Höfundur er Įsgeir Jónsson, sem var og er yfirmašur greiningardeildar Kaupžings (žess gamla fyrir hrun og žess nżja eftir hrun). Bókin er skrifuš į ensku en mun vera vęntanleg į ķslensku nś meš haustinu.

Einn helsti kosturinn viš bók Įsgeirs er aš hśn er skrifuš innan frį śr bankakerfinu en höfundur reynir aš gęta žess aš vera samt sem įšur gagnrżninn į žaš, sem fram fór ķ tengslum viš grķšarlegan vöxt bankanna og śtrįs.

 Bókin nżtur žess aš höfundur žekkir višfangsefni sitt vel og hann nżtir menntun sķna og bakgrunn til žess aš koma meš ķhugular athugasemdir um žį žróun og atburšarįs, sem leiddi til hruns bankakerfisins hér į landi fyrir įri.

Mér sżnist Įsgeir ķ mörgu komast aš svipušum nišurstöšum og ég komst aš ķ bók minni, „Sofandi aš feigšarósi“, sem kom śt sķšastlišiš vor. Efnistökin eru hins vegar önnur og įherslan meira į bankana sjįlfa en hjį mér. Er žaš vel žvķ Įsgeir hefur frį miklu aš segja śr innra starfi bankanna og bżr yfir upplżsingum, sem ašeins innanbśšarmenn geta haft.

Mér fannst athyglisvert hve góš rök hann fęrši fyrir žvķ aš Ķsland hafi ķ raun veriš oršiš śtskśfaš śr alžjóšlegu fjįrmįlakerfi įšur en bankakerfiš hrundi formlega ķ byrjun október į sķšasta įri. Hann dregur vel fram hve illa Sešlabankinn hafši brugšist ķ aš byggja hér upp nęgilega stóran gjaldeyrisvarasjóš til aš standa į trśveršugan aš baki hinu stóra bankakerfi.

Frįsögn Įsgeirs er ljóslifandi žegar hann dregur upp mynd af vanhęfum Sešlabanka, sem undir lokin įtti hvergi bandamenn ķ ę erfišari barįttu viš aš forša hruni. Žrķr af helstu sešlabönkum ķ heimi, sį Bandarķski, evrópski og breski vildu ekkert viš ķslenska Sešlabankann tala og bandarķski sešlabankinn neitaši aš veita Ķslandi ašstoš ķ formi skiptasamninga og lįnalķnu žegar hann bauš öllum öšrum löndum upp į slķkt. Ķsland stóš eitt śti ķ horni – vinalaust.

Įsgeir fęrir fyrir žvķ góš rök, aš trśveršugleiki Davķšs Oddssonar sešlabankastjóra hafi veriš enginn og aš žaš hafi haft įhrif į višbrögš annarra sešlabanka viš umleitunum žess ķslenska į ögurstundu. Žį hafi störf og samskiptatękni Davķšs lķtt oršiš ķslenska Sešlabankanum til framdrįttar gagnvart erlendum sešlabönkum.

Sem fyrr segir er bók Įsgeirs skrifuš į ensku. Śtgefandinn er virt bandarķskt śtgįfufyrirtęki, McGraw-Hill, og ekki kęmi į óvart žó aš žaš muni tryggja śtgįfu bókarinnar ķ Evrópu og aš hśn verši žżdd į fleiri tungumįl en ķslensku.

Žegar į heildina er litiš er óhętt aš męla meš bókinni. Lķklegt er aš ķslenska śtgįfan verši eitthvaš löguš aš žörfum ķslenskra lesenda og mikilvęgt er aš hafa ķ huga viš lestur ensku śtgįfunnar aš bókin er ętluš śtlendingum, sem ekki žekkja persónur og leikendur ķ ķslenska bankahruninu meš sama hętti og viš Ķslendingar.

Vel gert Įsgeir!

 

 

 

Įsgeir Jónsson hagfręšingur hefur  gefiš śt fyrstu bókina sem skrifuš  er į ensku um hruniš. Bók Įsgeirs, Why Iceland? er öšruvķsi uppbyggš en fyrri bękur sem komiš hafa śt um kreppuna og ašdraganda hennar. Įhugaveršast aš lesa um žróunina į 21. öldinni, allt frį ręšu Siguršar Einarssonar žar sem hann setti Kaupžingi ótrśleg markmiš, sem nįšust samt. Meš žeim setti Kaupžing ķ gang samkeppni milli ķslenskra banka, samkeppni sem į endanum leiddi til óskapa fyrir žjóšina.  Įsgeir rekur aš žó aš ķslensku bankarnir hafi keypt erlendar fjįrmįlastofnanir hafi žaš ķ raun ekki styrkt žį eins og ętla  mįtti, žvķ aš hver banki var sjįlfstęš eining og ekki var  hęgt aš lįta peninga flęša yfir til móšurfélagsins. Ķ bókinni er fjallaš um  nokkra af ašalleikurunum ķ  stjórnmįlum og višskiptum  į tķmabilinu. Įsgeir fer varfęrnislega ķ sakirnar, en žó er greinilegt aš hann telur aš gagnrżnin hugsun hafi ekki įtt upp į pallboršiš hjį stjórnendum Landsbanka eša Kaupžings. Glitni segir hann hafa veriš oršinn lišiš lķk ķ upphafi įrs 2008. Žaš įtti ekki sķšur viš um Landsbankann.

Nišurstaša höfundar er aš bankahruniš hafi lķklega veriš óumflżjanlegt. Bankarnir hafi veriš oršnir tķu sinnum stęrri en įrleg landsframleišsla, mynt Ķslendinga sś minnsta ķ heimi og Sešlabankinn hafi ekki haft bolmagn til žess aš koma bönkunum eša krónunni til hjįlpar. Hér er komiš žaš rit um bankahruniš sem gerir besta tilraun til žess aš skżra įstęšur žess, skrifaš įn žess aš reyna aš fegra hlut neins eša reyna aš klekkja į įkvešnum mönnum

Benedikt Jóhannesson

 

Skrafaš viš skżin Gušmundur Magnśsson

Bók Įsgeirs Jónssonar

13.08 2009

Nżśtkomin bók Įsgeirs Jónssonar hagfręšings, Why Iceland?, er meš žvķ įhugaveršasta sem skrifaš hefur veriš um fjįrmįlahruniš į Ķslandi og ašdraganda žess. Leitt er aš sjį aš żmsir vilja aš Įsgeir gjaldi žess aš hafa stżrt greiningardeild Kaupžings į góšęristķmanum og viršast vilja dęma bókina įn žess aš lesa hana.

Įsgeir er góšur penni og hefur yfirburšažekkingu į sögu og hagfręši. Bók hans hefur žann kost aš hśn śtskżrir andrśmsloft og hugmyndafręši bankaśtrįsarinnar innan frį. Įsgeir var žó aldrei sjįlfur ķ brallinu. Hann var ekki einn af śtrįsarvķkingunum heldur ķ hópi hinna fjölmörgu sem töldu aš Ķslendingar gętu tekiš žįtt ķ alžjóšlegri fjįrmįlastarfsemi. Og ekki veršur fram hjį žvķ horft aš žaš tiltölulega unga og vel menntaša fólk sem bankarnir söfnušu markvisst saman sżndi aš žaš kunni żmislegt fyrir sér og hefši viš ašrar ašstęšur getaš spilaš betur śr žeim tękifęrum sem opnušust.

Einn kosturinn viš bók Įsgeirs, umfram ķslensku hrunbękurnar sem žegar eru komnar śt, er aš hann fjallar um uppruna og žróun bankastarfsemi į Ķslandi, hvernig nżir straumar uršu til hérlendis og hvers vegna menn lögšu ķ leišangurinn sem lauk meš svo hörmulegum hętti ķ fyrrahaust. Athyglisvert er aš örfįar persónur eru örlagavaldar ķ žessari sögu, žar fer fremstur ķ flokki Siguršur Einarsson sem engin efast um aš hefur mikla žekkingu į fjįrmįlastarfsemi en spennti bogann į endanum svo hįtt aš hann réš ekki viš atburšarįsina.

Davķš Oddsson er einnig örlagapersóna en meš allt öšrum hętti; hann kemur fyrst og fremst viš sögu ķ bókinni į sķšustu stigunum žegar hann er oršinn sešlabankastjóri.

Fyrir utan heildarmyndina sem Įsgeir dregur upp eru mörg nż fróšleiksbrot ķ bók hans sem ég staldraši viš. Žį eru palladómar hans um żmsa žekkta fjįrmįlafursta forvitnilegir og stundum mjög hnyttilegir. Ég nefni t.d. žaš sem hann skrifar um Sigurjón Ž. Įrnason sem įsamt Sigurši Einarssyni er lykilpersóna ķ bankaśtrįsinni. Sigurjón viršist hafa nįnast drukknaš ķ smįatrišum en ekki séš heildarmyndina. Siguršur hafi séš heildarmyndina en ekki nįš tökum į einstökum žįttum hennar.

Upplżsingar Įsgeirs um vinnubrögš samkeppnisašila ķslensku bankanna į alžjóšlegum fjįrmįlamarkaši eru umhugsunarefni, en vekja lķka spurningar um hvort įlyktanir um žau séu einhlķtar. Žaš er t.d. erfitt aš trśa žvķ aš greiningardeildir erlendra banka hafi spilaš meš viškomandi bönkum ķ stöšutökum žeirra gegn ķslenskum bönkum og fjįrmįlakerfi. Um žaš skal žó ekkert fullyrt.

Rétt er aš hafa ķ huga aš Įsgeir skrifar bókina fyrir erlendan markaš. Žar hafa menn įhuga fyrir hinum stóru lķnum bankahrunsins. Mér skilst aš hann sé aš bśa bókina ķ ķslenskan bśning meš śtgįfu ķ vetur ķ huga. Žį mį hann gjarnan vera persónulegri į köflum og segja okkar meira frį eigin upplifan og reynslu ķ žeim sušupotti fjįrmįlalķfsins sem hann starfaši ķ.

Gušmundur Magnśsson | Flokkur: Óflokkaš | Rita ummęli | Facebook

 

 

 

 

 

 

Bókarżni „Why Iceland?" eftir Įsgeir Jónsson

Örn arnarson

 

Įsgeir Jónsson, forstöšumašur greiningardeildar Kaupžings, hefur sent frį sér bók um ķslenska fjįrmįlahruniš. Žrįtt fyrir aš bókin sé į ensku og skrifuš fyrir erlenda lesendur mį leiša lķkur aš žvķ aš mörgum Ķslendingum finnist forvitnilegt aš fręšast um hvaš einn helsti kennimašur śtrįsarbankanna hefur um hrunadansinn aš segja.

Eins og segir ķ bókarkynningu žį byggšist upp bankakerfi į Ķslandi, į hjara veraldar, sem į örfįum įrum stóšst öllum bankaveldum heims snśning. En śr varš skelfing og fjįrmįlahrun af nįnast biblķulegri stęršargrįšu į haustmįnušum įriš 2008.

Eitt helsta einkenni ķslensku bankaśtrįsarinnar er hversu stutt hśn stóš yfir. Segja mį aš hśn hefjist af fullum žunga įriš 2004 žegar Kaupžing keypti FIH, žrišja stęrsta banka Danmerkur. Kaupin mörkušu vatnaskil ķ framžróun ķslenska bankakerfisins. Meš žeim varš Kaupžing sannarlega alžjóšlegt fjįrmįlafyrirtęki sem hin įhrifamiklu matsfyrirtęki litu til meš velžóknun. Svo virtist aš forrįšamenn Kaupžings hefšu brotiš nżtt land og žaš sżndist svo gjöfult ķ augum stjórnenda hinna višskiptabankanna aš žeir įkvįšu aš feta ķ sömu fótspor. Ašeins žremur įrum sķšar, į haustmįnušum 2007, var rekstur bankanna ķ jįrnum og horfurnar dökkar, svo ekki sé sterkar aš orši kvešiš. Spilaborgin hrundi svo meš öllu einu įri sķšar. Og žaš veršur ekki sagt aš bankarnir hafi siglt lygnan sjó į žessum stutta tķma žvķ aš strax įriš 2006 var rekstur žeirra gagnrżndur haršlega af erlendum greinendum og uršu afleišingarnar aš tķmabundinni bankakreppu sem sķšar reyndist forleikurinn aš žvķ sem koma skyldi.

Blįsiš ķ žjóšrembingsslśšur

Skammur tķmi leiš frį žvķ aš bankarnir fóru aš hasla sér völl erlendis og žangaš til žeir hrundu. Žrįtt fyrir žaš lķtur Įsgeir lengra aftur ķ leit aš upphafinu, allt til upphafs landnįms. Eflaust er kafli hans um žjóšveldiš, vķkingana og greining hans į įhrifum upprunans į hina svoköllušu žjóšarsįl įhugaverš lesning ķ augum žeirra sem lķtt žekkja til. En ekki veršur séš hvaša erindi slķkur kafli į ķ bók sem fjallar um hruniš. Vissulega klifušu hiršskįld, og ķ sumum tilfellum hiršfķfl, bankaśtrįsarinnar į sķnum tķma į žvķ aš hśn vęri bein framlenging į starfsemi vķkinga fyrir žśsund įrum en eins og sagan kennir žį er algengt aš einhvers konar nśtķmagošsagnir spretti upp samhliša eignabólum og er ķ žęr vķsaš til žess aš réttlęta vöxt sem į sér ekki sögulega hlišstęšu. Sjaldgęfara er aš slķkum sögnum sé haldiš į lofti žrįtt fyrir aš bólurnar hafi sprungiš. Ķ žessu samhengi mį nefna aš af umfjöllun Įsgeirs aš dęma mętti halda aš žjóšin hafi sameinuš stašiš į öndinni yfir afrekum bankamanna į erlendum vettvangi.

Žaš mį velta fyrir sér hversu beintengdur Įsgeir Jónsson er viš ķslenska žjóšarsįl žegar hann leyfir sér aš fullyrša viš erlenda lesendur aš śtrįs bankanna hafi veriš „uppspretta óhefts žjóšarstolts" (e. the source of unbounded national pride). Og į sömu sķšu segir hann aš žrįtt fyrir aš mikil gleši hafi rķkt į Ķslandi vegna kaupanna į FIH hafi Danir veriš andsnśnir žeim. Žeir hafi įtt erfitt meš aš kyngja žvķ aš fyrrum  žegnar žeirra – „ófįgašir fiskimenn“ (e. rustic fishermen) – hafi fest kaup į dönsku fyrirtęki (bls 53). Eflaust hafa margir vonaš aš svona žjóšernisrembingsleg mynd af alžjóšlegum višskiptum heyrši nś blessunarlega sögunni til enda var aldrei nein innistaša fyrir henni mešal žjóšarinnar žótt eflaust megi finna męršarleg skrif einstaklinga um śtrįsina frį žessum tķma. Hiš sögulega samhengi er aš sjįlfsögšu mikilvęgt til žess aš skilja ešli ķslensku bankaśtrįsarinnar til hlķtar. Įsgeir gerir sér aušvitaš grein fyrir žvķ og kafli hans um rętur ķslenska bankakerfisins er fróšlegur bęši fyrir lęrša og leikmenn. En aš sama skapi varpar bókin litlu ljósi į hvernig žaš geršist aš bankamenn ķ klafa rķkisbankakerfisins viku fyrir įhęttusęknum mönnum sem lögšu įherslu į vöxt umfram allt. Hvorki meint „vķkingaešli“ né frjįlsręšis- og einkavęšing śtskżrir žį žróun fyllilega.

Įsgeir nefnir aš sś kynslóš sem skipaši sér ķ framvaršarsveit ķslenska fjįrmįlaheimsins į tķunda įratugnum hafi veriš „alžjóšavęddari“, ef svo mį orši komast, en eldri kynslóšir en žaš eitt og sér skżrir hvorki įhersluna į ofurvöxt né gįlausa įhęttusękni.

Hugmyndafręšilegt vélarafl śtrįsarinnar

Įherslan į ofurvöxt og įhęttusękni kemur vel fram ķ frįsögn Įsgeirs af ręšu sem Siguršur Einarsson hélt fyrir starfsmenn Kaupžings ķ mars įriš 1999 (bls 33-36). Samkvęmt frįsögninni lżsir hann stórkostlegum įformum um stękkun bankans og umbreytingu hans ķ alžjóšlegt fjįrmįlafyrirtęki sem hefši žaš aš leišarljósi aš starfa nįiš meš višskiptavinum sķnum og žar į mešal aš taka stöšu meš žeim ķ fjįrfestingum. Framtķšarsżn Siguršar ręttist, um skeiš aš minnsta kosti, og gott betur.

Žrįtt fyrir aš Įsgeir geri žessari framtķšarsżn Siguršar skil kannar hann hana ekki ofan ķ žaula meš hlišsjón af žeirri žróun sem įtti sér staš. Sérstaklega hefši veriš gagnlegt aš skoša įhersluna į hiš nįna samstarf bankanna viš helstu višskiptavini sķna ķ žessu samhengi. Sem kunnugt er gagnrżndu erlendir greinendur veturinn 2006 ķslensku bankana fyrir krosseignatengsl žeirra viš helstu leikendur ķ ķslensku atvinnulķfi og nś hefur komiš ķ ljós aš žessi tengsl voru aldrei rofin aš fullu žrįtt fyrir aš öšru hafi veriš haldiš fram. Reyndar voru žau svo mikil aš nżleg opinberun į hluta lįnabókar Kaupžings frį september ķ fyrra hefur vakiš furšu mešal sérfróšra ķ alžjóšlegum bankageira og vakiš upp įleitnar spurningar um gęši įhęttustżringar hinna föllnu banka.

Gagnrżnin frį įrinu 2006 fólst ennfremur ķ fjįrmögnun bankanna. Žaš er aš segja hve hįšir žeir voru heildsölufjįrmögnun į kostnaš innlįna. Eins og fręgt er oršiš brugšust bęši Kaupžing og Landsbanki viš žessu meš žvķ aš koma netlįnareikningum ķ gagniš į meginlandi Evrópu og Bretlandseyjum. Žetta žótti „tęr snilld“ į sķnum tķma en enn stendur spurningin um hvort um örvęntingarvišbrögš hafi veriš aš ręša. Hvers vegna gįtu ķslensku bankarnir bošiš upp į svona hagstęš kjör mišaš viš ašra banka ķ samkeppninni um netinnlįn? Tvennt kemur til greina: Annars vegar aš žeir voru betur reknir en hinir bankarnir og hins vegar aš žeir stóšu ķ įhęttusamari śtlįnum til žess aš standa undir vöxtunum į innlįnunum. Žetta er lykilspurning žegar ašdragandi ķslenska bankahrunsins er skošašur og hefši Įsgeir mįtt leita viš henni svara.

Samt sem įšur er umfjöllun Įsgeirs um bankakrķsuna įriš 2006 um margt fróšleg. Ķ henni kemur mešal annars fram aš hin margrómaša skżrsla žeirra Frederic Mishkin og Tryggva Žórs Herbertssonar um ķslenska hagkerfiš frį įrinu 2006 hafi ekki alls stašar falliš ķ frjóan jaršveg. Įsgeir segir aš starfsmašur Merrill Lynch hafi sagt ķ einkapósti til starfsmanns Kaupžings aš skżrslan vęri ekki sérstaklega sannfęrandi og aš fjöldi stafsetningavillna ķ henni benti til žess aš hśn hafi ekki veriš skrifuš af manni sem į ensku aš móšurtungu. Žrįtt fyrir žetta var žessi skżrsla eitt af helstu vopnunum ķ varnarbarįttu ķslenska bankakerfisins.

Óhaffęrir śtrįsarvķkingar

Reyndar vekur žessi umfjöllun Įsgeirs upp įleitnar spurningar um hversu vel ķ stakk bśnir forrįšamenn ķslensku bankanna voru yfirhöfuš til žess aš stżra alžjóšlegum fjįrmįlafyrirtękjum – ekki sķst žegar sjólagiš fór aš versna. Staša bankanna žrengdist mikiš įriš 2006 en eins og Įsgeir bendir į žį opnušust fjįrmögnunarmarkašir fyrir ķslensku bankana į nż upp į gįtt sķšar sama įr (bls 89-91). Forrįšamenn žeirra létu sér ekki žaš tękifęri renna śr höndum žrįtt fyrir aš hafa įtt ķ vök aš verjast nokkrum mįnušum įšur og aš żmis teikn voru į lofti um aš horfur į alžjóšlegum fjįrmįlamörkušum kynnu aš versna ķ fyrirsjįanlegri framtķš.

Og fyrirhyggjan varš aldrei įberandi eftir žaš eins og sést til aš mynda af tilraun Kaupžings til žess aš taka yfir hollenska bankann NIBC. Tilraunin var gerš eftir aš vandamįl į bandarķska fasteignamarkašnum var fariš aš valda streitu į fjįrmįlamörkušum. Og sś streita leiddi til žess aš žeim röddum sem vörušu viš yfirvofandi bżsnavetri fjölgaši, svo mikiš aš śr varš kór sem ekki var hęgt aš skella skollaeyrum viš. Žaš aš forrįšamenn bankans skuli hafa streist į móti svo lengi og ekki jįtaš sig sigraša og séš aš ytri ašstęšur geršu yfirtökuna algjörlega vonlausa bendir til žess aš žeir hafi ekki veriš ķ miklu jašarsambandi viš strauma og stefnur į alžjóšamörkušum.

Įsgeir dregur engan dul į žaš ķ bók sinni aš vķša var pottur brotinn ķ ķslenska fjįrmįlageiranum og aš sama skapi bendir hann į aš įbyrgš ķslenska rķkisins į hruninu er einnig mikil. Ašgeršaleysi rķkisvaldsins andspęnis yfirvofandi ógn hafi veriš vķtavert gįleysi. Įsgeir varpar ekki beinu ljósi į hvaš geti śtskżrt žaš ašgeršaleysi en lķklegt mį teljast aš tilefni hrunadansins verši ekki skiliš fyrr en svör viš žeirri spurningu fįst. Bókin „Why Iceland“ bętist viš alla žį dįlkkķlómetra sem hafa veriš skrifašir um ķslenska bankahruniš į erlendum vettvangi. Žrįtt fyrir aš bókin sé ekki gallalaus gerir hśn sęmilega grein fyrir žróun mįla og Įsgeir į aušvelt meš aš śtskżra, žegar svo ber undir, hinar tęknilegu hlišar mįlanna. Įsgeir svarar žó ekki meginspurningu bókarinnar um af hverju örlög Ķslands voru meš žessum hętti en hins vegar vekur hann upp mikilvęgar spurningar sem vonandi fįst einhvern tķma svör viš.

Bókagagnrżni višskiptablašsins į PDF