Atli Hararson

Rousseau og Samflagssttmlinn

Lrdmsrit Bkmenntaflagsins eru orin meira en 60 talsins. essum glsilega bkaflokki eru slenkar ingar mrgum eirra rita sem mestu skipta hugmyndasgu Vesturlanda allt fr Rki Platons og Sifri Aristtelesar til rita eftir helstu frumkvla heimspeki seinni alda.

sasta ri bttust nokkur rit vi bkaflokkinn ar meal ing Bjrns orsteinssonar og Ms Jnssonar Samflagssttmlanum (Du Contrat social) eftir Jean-Jacques Rousseau (1712 ‑ 1778). heild er tgfan vel heppnu og endur eiga hrs skili. m finna a feinum smatrium. g kann til a mynda heldur illa vi a hafa ori almannaheill karlkyni eins og Mr og Bjrn gera (m.a. bls. 199). Einnig ykir mr hpin s fullyring Ms inngangi a ingunni a g sjlfur og Hannes Hlmsteinn Gissurarson sum dmi um heimspekinga sem hafa ntt sr hugmyndir Rousseau. Vi Hannes hfum bir veri heldur andsnnir stjrnspeki af v tagi sem helst skir innblstur rit hans.

*

A mnu viti er Rousseau s stjrnspekingur sem hefur haft mest hrif vinstri vng stjrnmla okkar heimshluta allt fr tmum frnsku stjrnarbyltingarinnar undir lok 18. aldar. Samflagssttmlanum fri hann letur fjlmargar hugmyndir sem san hafa aftur og aftur endurma mlflutningi byltingarmanna og rttklinga af msu tagi. slendingar ekkja adun vinstri manna Rousseau til dmis af bk Einars Olgeirssonar Rousseau sem kom t Akureyri ri 1925. Einar var einn af stofnendum Kommnistaflokksins 1930 og formaur Ssalistaflokksins fr stofnun hans 1939. inngangi bkarinnar segir hann a Rousseau hafi veri:

mlsvari miljna, sem annars ttu enga a, verjandi smlingja, sem trakair voru undir ftum hfingjanna, frmuur frelsis, sem herskarar hinna kguu ru, talsmaur sannleika, sem aumenn og aall hddi, boberi star, sem hrsni og ljett misyrmdu, sngvari nttrunnar, er menningin afskrmdi og eyilagi, skld tilfinninga, sem vaninn og formi fjtruu

Adun Einars og fleiri vinstri manna Rousseau verur aeins a litlu leyti skr me v a greina kenningar hans og hugmyndir. hrif Rousseau stafa ekki sur af tilfinningahitanum sem logar milli lna bkum hans. a voru ekki fyrst og fremst frileg rk sem kveiktu me lesendum hatur stttaskiptingu og misrtti ea glddu tr a venjulegt flk s gott og mundi lifa vel og fagurlega ef v vru bin elileg skilyri. essa tr boai Rousseau me aferum sem eiga meira skylt vi skldskap en heimspeki

a er hgt a tengja Samflagssttmla Rousseau vi fjlmargt stjrnmlum og stjrnmlahugsun seinni alda. En hann vsar lka aftur tmann og tekur upp ri sem spunnir voru af Sallstusi (86 - 35 f. Kr.) og Livusi (um 59 f. Kr. - 17. e. Kr.) og fleiri rmverskum sagnamnnum sem fjlluu um lveldistma Rmarveldis og dsmuu stjrnskipun ar sem frjlsir borgarar ru rum snum og kvu hafa teki kvaranir sameiginlega sem jafningjar. Rit essara manna um rmverska lveldi uru kveikjan a stjrnmlstefnu sem ekktust er af Hugleiingum um Rmarsgu Livusar (Discorsi) eftir talann Niccolo Machiavelli (1467-1527) og ritum enska skldjfursins John Milton (1608-1674). essi stefna er kllu republicanismi mlum ngrannalandanna og ef til vill er elilegast a kenna hana vi lveldi slensku. Af essari stefnu dregur Republicanaflokkurinn Bandarkjunum nafn sitt. Abraham Lincolns var einn af upphafsmnnum ess flokks. Hann setti meginhugsjn lveldissinna fram meitluum hendingum margfrgu Gettysborgarvarpi ar sem hann talai um stjrn jinni af jinni sjlfri og jar gu (government of the people, by the people, for the people). En allt er heiminum hverfult og s Republicanaflokkur sem n fer me vld Bandarkjunum sver sig ef til vill meira tt vi frjlshyggju en lveldishugsjnir.

Rousseau var lveldissinni eins og Niccolo Machiavelli, John Milton og Abraham Lincoln. Samflagssttmlanum reyndi hann a skra hvernig almenningur getur fari me sta vald yfir sjlfum sr og hver borgari veri senn hpi breyttra egna og meal hstrenda rkinu. kenningu Rousseau um etta efni gegnir hugtaki almannavilji lykilhlutverki. v sem hr fer eftir tla g a staldra vi tv efnisatrii Samflagssttmlanum sem bi tengjast hugmyndum Rousseau um almannavilja. Anna er s kenning hans a lg eigi a rast af almannavilja. Hitt er s skoun a menn su og v aeins frjlsir a eir hagi sr samrmi vi almannavilja.

Lg og almannavilji

annarri bk Samflagssttmlans segir Rousseau.

Ekki arf a spyrja hvort furstinn s ofar lgunum, v hann er melimur rkisins; n heldur hvort lg geti veri ranglt, v enginn er rangltur gagnvart sjlfum sr; n heldur hvernig maur geti veri frjls og jafnframt settur undir lgin, v au eru einungis skrsetning vilja okkar. (Bls. 105.) [1]

Af essum orum m ra a Rousseau hafi tali a snn lg su samrmi vi almennan vilja borgaranna og me v a hla eim geri borgararnir a sem eir sjlfir vilja og su v frjlsir. etta ir ekki a hvaeina sem kallast lg s samrmi vi almannaviljann. Rousseau leit a flestar jir eigi sr engin raunveruleg lg (bls. 187) heldur su valdi fmennrar yfirstttar sem stjrnar samrmi vi eigin srhagsmuni andstu vi almannavilja.

Kenning Rousseau um a lgin eigi a vera skrning sameiginlegum vilja jarinnar er tilbrigi vi hugsjn lveldissinna um sameiginlega sjlfsstjrn borgaranna. En etta tilbrigi er heldur endasleppt ef ekki er sett fram haldbr skring v hvernig vilji margra getur mynda einn vilja og hvernig essi sameiginlegi vilji getur mta lgin. Meginefni samflagssttmlans er tilraun Rousseau til a takast vi ennan erfia vanda sem hann orar sjlfur essa lei:

S j sem er sett undir lgin a vera hfundur eirra. En hvernig m koma v kring? Hvernig getur blindur mgurinn, sem oft veit ekki hva hann vill, v hann veit sjaldnast hva honum er fyrir bestu, einn og studdur unni af hendi jafn viamiki og vandasamt verk og smi fullbins lagakerfis er? (Bls. 106.)

Rousseau leit raunhft a allir fru saman me framkvmdavaldi (bls. 148) og best vri a kjrnir fulltrar sju um a (bls. 149). En tt hann hafi glt vi hugmyndir um einhvers konar fulltralri ar sem menn eru kosnir til a fara me framkvmdavald hafnai hann v algerlega a kjrnir fulltrar ttu a hafa lggjafarvald. Hann leit a krafan um a lg endurspegli almannavilja feli sr a allir veri a taka tt lggjafarstarfinu. tt Rousseau tali um a samflagi urfi vitran lggjafa (bls. 107 o. f.) sem ekkir almannaviljann ltur hann a lg su ekki fullgild nema borgararnir samykki au frjlsum kosningum (bls. 110 og 200).

Fullveldi getur ekki tt sr fulltra af smu stu og a verur ekki gefi eftir. a br fyrst og fremst almannaviljanum og enginn getur veri fulltri hans. ingmenn jarinnar eru v ekki fulltrar hans, n heldur geta eir veri a; Lg sem jin hefur ekki stafest eigin persnu hafa ekkert gildi; au eru hreinlega ekki lg. Enska jin telur sig vera frjlsa en skjtlast hrapalega. Hn er aeins frjls mean hn er a kjsa sr ingmenn, v um lei og kjri eirra er loki er hn rll; hn er alls ekki neitt. au fu andartk sem hn er frjls beitir hn frelsinu ann htt a hn fyllilega skili a glata v. (Bls. 186.)

Rousseau virist hafa gert sr a einhverju leyti grein fyrir hversu raunhfar essar hugmyndir eru og hva a er fjarstukennt a heil j sameinist og setji sr lg samrmi vi einhvern einn sameiginlegan vilja allra borgaranna.

ar sem lgin eru eiginlegar athafnir almannaviljans getur fullveldi ekkert ahafst nema jin safnist saman. jin samankomin! munu menn hrpa upp yfir sig. vlk tlsn! a er tlsn n dgum en var a ekki fyrir tv sund rum. Hefur eli manna breyst? (Bls. 179)

au rki fyrir tv sund rum sem Rousseau vsar hr til eru grska borgrki Sparta og lveldi Rm en lkt og fleiri lveldissinnar leit hann a essum rkjum hefu borgararnir stjrna eigin mlum sjlfir og teki kvaranir samrmi vi sameiginlegan vilja. Trlega s Rousseau essi fornu rki fyrir sr rmantskum hillingum og hugmyndir hans um a ar hafi borgararnir veri jafnir og frjlsir og fari saman me stjrn eigin mla eiga lti skylt vi sagnfri. Fullyring hans um a fyrir tv sund rum hafi heilar jir komi saman og sett sjlfum sr lg leysa v ekki vandamli um hvernig hgt s a lta lggjf rast af sameiginlegum vilja allra landsmanna. En tt hugmyndir Rousseau um gullld Sprtu og Rmar hafi veri raunhfar hfu r samt mikil hrif og ttu undir vileitni til a sna baki vi ntmanum og hverfa aftur til einfaldari og nttrulegri samflagshtta. Trlega hefur a veri fyrir hrif fr Rousseau a slenskir kommnistar sem stofnuu stjrnmlaflag Reykjavk ri 1926 gfu v nafni Sparta.

Ekki er gott a tta sig hvort og hvernig Rousseau leit mgulegt a setja lg me v a stefna llum borgurum jfund og lta komast a sameiginlegri niurstu. Vera m a hgt s a taka kvaranir um hvort frumvrp list lagagildi me jaratkvagreislum og n tmum rafrnna samskipta mtti hugsa sr a slkar atkvagreislur geti gengi okkalega greitt. En hitt er llu hpnara a r leii ljs einhvern almannavilja, besta falli verur niurstaan hverju mli s sem meirihluti kjsenda velur og tla m a minnihlutinn veri stundum sttur vi niurstuna.

tt margt s ljst hugtakanotkun Rousseau og erfitt a henda reiur hva hann meinti me tali snu um almannavilja er ljst a hann leit almannavilja sem sameiginlegan vilja allra svo kostur sem meirihluti ks en minnihluti er andvgur er ekki samrmi vi almannavilja skilningi Rousseau. N kann einhverjum a detta hug a rtt s a leirtta hugtakanotkun hans og kvea a lta einfaldan meirihluta kjsenda ra v hva skuli teljast almannavilji hverju mli. etta er msum vandkvum bundi. Um sum eirra hef g fjalla grein um kosningar sem prentu er ritgerasafni mnu Vafaml (tg. Hi slenzka bkmenntaflag 1998). Sum essara vandkva tengjast verstu sem kennd er vi franska strfringinn og stjrnspekinginn Marquis de Condorcet (1743-1794). essa verstu er hgt a skra me dmi:

Hugsum okkur a rr menn, Gsli, Eirkur og Helgi, bi sama hsi og taki sig saman um a mla a a utan og urfi a kvea hvernig a skuli vera litinn. Gerum einnig r fyrir a forgangsr einstaklinganna s sem hr segir og eir hafi allir jafneinbeittan vilja til a halda fram sinni forgangsr:

Gsli : gulur - rauur - grnn
Eirkur : rauur - grnn - gulur
Helgi : grnn - gulur - rauur

Af essu virist ljst a hpurinn vill gult fremur en rautt ar sem tveir af rem (Gsli og Helgi) hafa gula litin framan vi ann raua forgangsr sinni. Einnig vill hpurinn rautt fremur en grnt ar sem tveir af rem (Gsli og Eirkur) hafa rautt framan vi grnt forgangsr sinni. S sem vill gult fremur en rautt og rautt fremur en grnt hltur a vilja gult fremur en grnt. En essi riggja manna hpur vill samt grnt fremur en gult v tveir af rem (Eirkur og Helgi) hafa grna litinn framan vi ann gula forgangsr sinni. essi rkfrsla snir a af forsendunum hr a nean sem merktar eru F1 og F2 leiir mtsgn.

F1: Af hverjum tveim kostum vill hpur fremur ann sem meirihlutinn ks.

F2: S sem vill x fremur en y, og y fremur en z, vill x fremur en z.

Tal um a hpur hafi vilja og a hgt s a leia ann vilja ljs me v a stilla upp tveim kostum senn og athuga hvorn eirra meirihlutinn velur er beinlnis mtsagnakennt svo essi lei til a endurbta kenningu Rousseau er ekki fr og hljtum vi a telja honum til tekna a hafa ekki ana t fru. En hvaa kostir eru eftir?

Eins og arir franskir menntamenn ekkti Rousseau heimspeki Descartes (1596-1659). Meal ess sem Descartes kenndi er a skynsemin s s sama llum mnnum, hn s hfni til a komast a sannleikanum og sannleikurinn s aeins einn og egar menn taki upp v a tra sannindum, sem su jafn misjfn og mennirnir eru margir, hafi eir ekki lti skynsemina ra. fjru bk mile, sem er eitt af hfuritum Rousseau, er sett fram svipu kenning um samviskuna og Descartes hafi haldi fram um skynsemina, a hn s sm llum mnnum og veiti eim rtta leisgn siferilegum efnum (bls. 286 o. f.) [2] . Immanuel Kant var kaflega hugfanginn af mile og geri essa hugmynd Rousseau um samviskuna a hornsteini sifri sinnar og sagi a samviskan ea hinn gi vilji sem er sameiginlegur llum mnnum s endanlegur hstirttur um rtt og rangt. Hann taldi a ef menn spyru sjlfa sig hvort eir gtu vilja a etta ea hitt yri a lgum sem allir fylgdu og legu mli dm essa ga vilja sem eim br kmust allir a smu niurstu og s niurstaa vri siferilega rtt.

Mr ykir trlegt a Rousseau hafi gert r fyrir a almannaviljinn s eins og samviskan mile og hinn gi vilji hj Kant, einhvers konar sameiginleg vitund um hva er siferilega rtt. Hann heldur v a.m.k. blkalt fram ( bls. 106) a almannaviljinn s vallt rttur. ljsi essa er hgt a skilja ummli eins og au sem hr fara eftir:

egar lagafrumvarp er lagt fram samkomu jarinnar er ekki beinlnis spurt a v hvort menn samykki a ea hafni v, heldur hvort a s samrmi vi almannaviljann sem er vilji eirra. Me v a greia atkvi leggur hver og einn fram skoun sna essu atrii, og talning atkva leiir ljs lit almannaviljans. Veri niurstaan lei a s skoun sem g var andvgur hefur betur segir a ekki anna en a a mr hefur skjtlast, og a sem g hlt a vri almannaviljinn var a alls ekki. Hefi einkaskoun mn haft betur hefi g gert anna en g vildi gera og hefi g ekki veri frjls. (Bls. 203.)

etta er lokaniurstaan af vangaveltum Rousseau um hvernig almannavilji geti sett rkinu lg. g held a rttast s a tlka essa niurstu annig a almannvilji s a sem samviskan, ea betri vitund borgaranna, bur og a essi betri vitund s s sama llum mnnum og hafi vinlega rtt fyrir sr. Atkvagreisla um lagasetningu er knnun ar sem borgararnir lta ljs lit sitt v hvort lagafrumvarp s samrmi vi eirra og betri vitund og ar me hvort a s rttltt. Rousseau virist hafa tali a tt einum og einum manni geti skjtlast um essi efni einstkum tilvikum ar sem einkahagsmunir hans sjlfs eru hfi s tiloka a orra flks skjtlist um sama efni og v muni atkvagreisla alltaf leia til rttltrar niurstu.

essi tlkun kemur okkalega heim vi allt sem Rousseau segir um efni en s hn rtt vantar miki a kenningin komi heim vi veruleikann. a er ansi bleyg bjartsni a halda a meirihlutinn hafi vinlega rtt fyrir sr.

Vera m a Rousseau hafi gert sr ljst a kenning sn kmi illa heim vi veruleikann. Hann viurkenndi a mjg far jir ttu sr nein lg eim skilningi sem um rir, .e. reglur ea skilyri sem eru kvru af almannavilja (bls. 187) og kannski leit hann sjlfur hugmyndir snar um sjlfstjrn borgaranna sem staleysu, draum sem aldrei yri a veruleika. mis ummli hans mile, sem hann ritai um svipa leyti og Samflagssttmlann benda til ess. ar segir hann t.d. a:

llum lndum s andi laganna vinlega s a hygla hinum voldugu kostna hinna valdalausu, eim sem hafa kostna eirra sem ekki hafa. ess vandi eru umfljanlegur og n nokkurra undantekninga. (mile bls. 236n.)

Frelsi

Rousseau tk arf frelsishugsjnir lveldissinna sem fylgdu rmverskri hef v a telja frelsi einkum felast v a urfa ekki a lta valdi neinna ri manna. Samkvmt essari hugmynd um frelsi getur maur veri frjls tt hann veri a hla alls konar boum og bnnum ef kvrun um essi bo og bnn er tekin af hpi jafningja ar sem hann sjlfur hefur sama rtt og allir hinir. essum lveldishugsjnum blandai Rousseau saman vi hugmynd sem hann hefur ef til vill egi fr hollenska heimspekingnum Spinoza (1632-1667) og er ess efnis a menn su frjlsir ef eir eru valdi geshrringa ea duttlunga en frjlsir ef skynsamleg yfirvegun og mevitaar hugsjnir ra fr. essi sambringur birtist t.d. ar sem Rousseau segir:

meal ess sem rki simenningarinnar gefur af sr er siferilegt frelsi. a eitt gerir manninn sannarlega a sjlfs sns herra, v a s sem er valdi elishvatanna einna lifir rldmi, en hlni vi lg sem menn setja sr sjlfir er frelsi. (Bls. 82.)

Lg sem kvarast af almannavilja neya borgaranna ekki til a hla neinum yfirboara sem er eim sjlfum ri svo s sem er vingaur til a hla slkum lgum er frjls maur eim skilningi sem lveldissinnar hafa lngum lagt hugtaki frelsi. S almannaviljinn tlkaur sem sameiginleg betri vitund ea siferileg skynsemi m lka lta svo a s sem hlir lgunum lti viti ra og s laus undan oki elishvatanna. ljsi essa er hgt a skilja undarlegu kenningu Rousseau Samflagssttmlanum a hgt s a vinga menn til a vera frjlsir.

eim tilgangi a koma veg fyrir a samflagssamningurinn veri lti anna en hgmlegt papprssnifsi felur hann sr glu skuldbindingu, sem er eina leiin til a lta rum mtt t, a hver s sem neitar a gegna almannaviljanum veri neyddur til essa af heildinni allri. etta ir a eitt a mnnum verur rngva til a vera frjlsir. a skilyri veitir furlandinu umr yfir srhverjum borgara snum og felur jafnframt sr tryggingu ess a hann veri ekki hur rum. (Bls. 80.)

essar kenningar er rtt a skoa ljsi ess a Rousseau leit rtt a rkisheildin hafi algerlega takmarka vald yfir melimum snum (bls. 94) og hn s ekki sett undir nein lg sem eru ri almannaviljanum. Hann orar etta svo a ekki [komi] til greina a til su grundvallarlg sem jarheildinni er skylt a hla (bls. 78) og segir skmmu sar (bls. 79): Fullveldi er ekki gert r ru en einstaklingunum sem mynda a og fyrir viki getur a ekki haft hagsmuni sem eru andstir hagsmunum eirra. Han er stutt firru a ekkert sem almannavaldi geri geti veri andsttt hagsmunum einstakra manna og v meira vald sem rki hefur yfir lfi borgaranna v frjlsari su eir. Ef rki er holdtekja almannaviljans og menn eru frjlsir ef eir hla almannaviljanum (.e. sinni betri vitund) fremur en elishvtum er ekki elilegt a segja sem svo a s sem hlir rkisvaldinu s frjlsari en s sem fer snu fram og ltur jafnvel duttlunga r fr? a sem Rousseau kallar frelsi skp lti skylt vi a frelsi sem frjlshyggjan dregur nafn sitt af og felur sr a einstaklingar fi hindra a gera hva sem langar til svo fremi eir beiti ara menn ekki nauung, ofbeldi ea rni eigum snum.

eir samtmamenn Rousseau sem bouu frelsi og jafnrtti og andfu valdi knga og kirkju eru oft settir allir saman undir einn hatt vegna ess a eir ttu sameiginlega vini. En egar vinirnir hurfu af sjnarsviinu kom daginn a eir sem ur tldust samherjar ttu stundum litla samlei. Meal eirra sem helst mltu fyrir auknu frelsi og jafnrtti 18. ld voru annars vegar upphafsmenn frjlshyggjunnar og upplsingamenn eins og Voltaire sem sttu hugmyndir einkum smiju Englendingsins John Locke (1632-1704) og hins vegar eir sem sttu fyrirmyndir til lveldistmans Rm til forna. san hafa lveldishugsjnir og frjlshyggja mta stjrnmlahugsun Vestur-Evrpu og Norur Amerku. Stundum hafa essar stefnur tt samlei en oft hefur lka skorist odda og lklega hefur mlflutningur lveldissinna va ori llu andsnnari frjlshyggjunni en Samflagssttmla Rousseau. [3]

Eins og nefnt hefur veri styst skilgreining Rousseau frelsishugtakinu vi hef sem annars vegar m rekja til rmverska lveldisins og hins vegar til heimspeki Spinoza. 17. ld var hugmyndum lveldissinna andmlt krftuglega af enska heimspekingnum Thomasi Hobbes (1588-1679). tt Hobbes hafi ekki veri neinn frjlshyggjumaur orai hann hugmyndir um frelsi sem frjlshyggjan tk upp sna arma egar hn var til. Samkvmt kenningum Hobbes veltur frelsi manna ekki v hver setur eim lg heldur innihaldi laganna. Menn eru frjlsir ef eim er ftt banna og eir mta litlum hindrunum. essum skilningi geta egnar einvaldskonungs veri frjlsir ef konungurinn setur lg sem banna eim ftt og tryggja eim rtt til a fara snu fram.

Frelsi af v tagi sem Hobbes og frjlshyggjumenn lta sr annt um er stundum kalla neikvtt frelsi og a frelsi sem Rousseau og lveldissinnar hafa mestum hvegum er stundum kalla jkvtt frelsi. etta oralag er ekktast af ritger eftir Isaiah Berlin (1909-1997) sem birtist ri 1958 og kallast Tv hugtk um frelsi (Two Concepts of Liberty). [4] Oralagi neikvtt frelsi tk Berlin upp eftir Jeremy Bentham (1748-1832) sem sagi a frelsi s neikvtt hugtak v a feli t sr a eitthva s ekki fremur en a eitthva s, nnar tilteki a hindrun ea tlmi s ekki til staar. Fleiri hafa reynt a henda reiur mismuninum frelsishugsjnum lveldissinna og frjlshyggjumanna. Einn s skarpasti er Frakkinn Benjamin Constant (1767-1830). Frelsi lveldissinna, sem felst v a vera fullgildur tttakandi stu stjrn rkisins, kallai hann frelsi fornmanna og geri greinarmun essu forna frelsi og frelsi skilningi frjlshyggjunnar sem hann kallai frelsi ntmamanna og segir a feli sr a allir megi tj skoanir snar, velja sr starf, verja eignum snum a vild, fara hvert sem er n ess a bija nokkurn mann leyfis og a enginn s hnepptur varhald ea tekinn af lfi n dms og laga.

Ekki veit g hvort Constant hafi Rousseau srstaklega huga egar hann kenndi hugsjnir lveldissinna vi fornldina en eignai frjlshyggjunni ntmann. Hva sem v lur er mugustur strum, flknum samflgum, verkaskiptingu, kaptalisma og v marglita mannlfi sem fylgir frelsi ntmamanna samofin allri hugsun Rousseau. Fyrirmyndarrki hans er samflag vina og jafningja sem standa saman, brralag fremur en flki net persnulegra viskipta. Ntminn me alls konar lkar hugmyndir sem takast , samkeppni lkra lfshtta og endalausa gagnrni hvaeina sem menn tra var Rousseau ekki a skapi. etta birtist va Samflagssttmlunum. Hr eru tv dmi:

En egar slaknar flagslegum hntum og rki tekur a veikjast, egar einkahagsmunir fara a lta a sr kvea , breytast sameiginlegir hagsmunir og eignast andstinga. Algjrt samkomulag rkir ekki lengur atkvagreislum, almannaviljinn er ekki lengur vilji allra, andstur birtast, deilur magnast og hinar bestu skoanir fst ekki samykktar greiningslaust. (Bls. 198.)

Eftir v sem samkenndin er meiri ingum, a er a segja egar sem flestir eru sama mli, eim mun ruggari eru undirtk almannaviljans, en langvinnar umrur, greiningur og rstur boa uppgang srhagsmuna og hnignun rkisins. (Bls. 200.)

Undir lok Samflagssttmlans (bls. 241) ar sem Rousseau rir um trarbrg hamrar hann enn essari herslu einingu og brralag og segir: Allt sem rfur flagslega einingu er einskis ntt. Svo dsamar hann rkistr sem er bundin vi eitt land og segir a hn s g a v leyti sem hn sameinar gusdrkun og st lgunum, og me v a gera furlandi a viangi drkunar meal borgara kennir hn eim a jnusta vi rki jafngildir v a jna eim gui sem verndar a.

*

Rousseau dreymdi um lti samflag ar sem menn eru sjlfum sr ngir og lifa einfldu lfi og egar s gllinn var honum tti honum a mislegt sem vi kennum vi ri menningu vri merkilegt menntaglys og mtti vel missa sn. Jn Espln (1769-1836) sem ritai sinni t margt um hugmyndir og mannlf 18. aldar lsti essari lngun Rousseau frumstari lfshtti og sagi:

Hefir hann sett saman bk um a, a vsindi og lrdmur og ll kunnusta hafi gjrt mannkyninu eina saman lukku, og vildi lta nttrustand, vlkt sem a enn er, og n skynsemdarbrkunar, vera slast, [5]

En tt Rousseau hafi seti fugur truntu tmans og horft dreymnum augum aftur til fortarinnar vsar margt ritum hans til ess sem framundan var og er eins og forsmekkur a eirri stjrnmlavingu mannlfsins sem gekk yfir Vesturlnd og san allan heiminn 19. og 20. ld. Rki hefur lti til sn taka sfellt fleiri svium. Einstaklingar hafa ori hari rkinu og um lei urft minna og minna a reia sig ttar- og vinttutengsl. Rousseau sagi (bls. 80) a umr rkisins yfir srhverjum borara tryggi a hann veri ekki hur rum og (bls. 128) a srhver borgari eigi a vera fullkomlega hur llum hinum en hflega hur borgrkinu. essi or geta hvort heldur sem er veri eftirmli ea inngangur a stjrnmlasgu undanfarinna rhundraa.



[1] Nema anna s gefi til kynna vsar blasutal innan sviga ntkomna ingu Bjrns orsteinssonar og Ms Jnssonar Samflagssttmlanum sem Hi slenzka bkmenntaflag gaf t ri 2004.

[2] Hr og eftirleiis vsa tilvsanir blasutal mile enska ingu Alans Bloom sem t kom hj Penguin Books 1979.

[3] Um togstreitu frjlshyggju og lveldishugsjna hef g fjalla nokku grein sem heitir Lri og birtist bkinni Lndla - Sigurur Lndal sjtugur, sem Hi slenska bkmenntaflag gaf t ri 2001 til a heira prfessor Sigur Lndal sjtugsafmli hans. (Greinin liggur einnig frammi heimasu minni http://this.is/atli.)

[4] essi ritger er til slenskri ingu Rberts Vis Gunnarssonar sem birtist bkinni Heimspeki tuttugustu ld sem Heimskringla, Hsklaforlag Mls og menningar gaf t ri 1994.

[5] Upplsing og saga ‑ Snisbk sagnaritunar slendingar upplsingarld, Ingi Sigursson bj til prentunar, Rannsknarstofnun bkmenntafri og Menningarsjur 1982. Bls. 169.