Atli Harðarson
Frjálshyggjan

Frjálshyggjan er elsta stjórnmálastefna nútímans. Hún varð til á átjándu öld og á þeirri nítjándu hafði hún veruleg áhrif á stjórnarfar beggja vegna Norður-Atlandshafsins.
    Undanfari frjálshyggjunnar var upplýsingin. Einn helsti frumkvöðull hennar var enski heimspekingurinn John Locke (1632-1704) en þeir sem gerðu mest til að breiða boðskapinn út voru franskir rithöfundar og menntamenn með Voltaire (1694-1778) í broddi fylkingar. Upplýsingin fól í sér trú á framfarir og viðleitni til umbóta í siðferði og stjórnmálum. Talsmenn hennar trúðu á mannúð og andæfðu pyntingum, líkamlegum refsingum, harðýðgi og grimmd. Þeir trúðu líka á jafnrétti og borgaraleg réttindi og beittu sér fyrir afnámi þrælahalds og vistarbands. Þeim þóttu vísindin efla alla dáð og bundu vonir við framfarir í tækni, efnahags- og atvinnulífi.
    Frjálshyggjan varð til þegar þessi trú upplýsingamanna blandaðist saman við hagfræði Adams Smith (1723-1790) sem kenndi að hag þjóðanna væri best borgið með einkaeign á framleiðslutækjum, samkeppni og litlum ríkisafskiptum af efnahagslífinu. Með þessu er ekki sagt að frjálshyggjan hafi verið fullsköpuð þegar á átjándu öld. Því fer líka fjarri að frjálshyggjumenn séu einhver einsleit hjörð. Merkustu hugsuðir hennar eftir daga Adams Smith hafa afar ólíka sýn á tilveruna. Það sem sameinar þá er hvorki kenning né kredda heldur viðleitni til að finna samfélagshætti, lög og stjórnskipan þar sem frjálst samstarf, siðferði og sjálfsprottnar hefðir koma að sem mestu leyti í staðinn fyrir valdboð og allir eiga kost á að vera sjálfs sín ráðandi og leita hamingjunnar á eigin forsendum.
    Síðan frjálshyggjan kom fram hafa flestar aðrar stjórnmálastefnur annað hvort mótast sem andóf gegn henni eða sem tilraunir til að endurbæta hana. Í fyrrnefnda flokknum hefur borið mest á marxisma, fasisma, ýmiskonar íhaldspólitík og nú í seinni tíð hugmyndum af sauðahúsi græningja. Í síðarnefnda flokknum eru ýmis afbrigði frjálslyndrar jafnaðarstefnu fyrirferðamest nú á tímum. Orðið „frjálshyggja“ er upphaflega þýðing á dönsku, þýsku og ensku orðunum „liberalisme“, „Liberalismus“ og „liberalism“. Nú til dags nota nágrannaþjóðir okkar þessi orð ýmist um frjálslynda jafnaðarstefnu eða um hefðbundna frjálshyggju sem er þá stundum kölluð „klassísk frjálshyggja“ til aðgreiningar frá frjálslyndri jafnaðarstefnu.
    Sumir, sem lítt þekkja til sögu síðustu tveggja alda, virðast álíta að frjálshyggjan sé einhver amerísk nýlunda sem eigi lítið erindi við okkur Norðurlandabúa. Sannleikurinn er þó sá að óvíða hefur frjálshyggja haft meiri áhrif en einmitt á Norðurlöndum og hún er hluti af stjórnmálahefð þeirra ekkert síður en t.d. Englands og Hollands. Norska Eiðsvallastjórnarskráin frá 1814 var í anda frjálshyggju og það voru frjálshyggjumenn, með Ditlev Gothard Monrad (1811-1887) og Orla Lehmann (1810-1870) í broddi fylkingar, sem fengu konungseinveldi afnumið í Danmörku og sömdu dönsku júnístjórnarskrána sem tók gildi 1849. Á seinni hluta 19. aldar var frjálshyggja líka ríkjandi stjórnmálastefna í Svíþjóð. Á þessari gullöld norrænnar frjálshyggju blómgaðist efnahagur Norðurlanda ásamt mannúðlegum stjórnarháttum, jafnrétti og umburðarlyndi. Síðan hafa norræn samfélög þótt til fyrirmyndar og til marks um hvernig hugsjónir af ætt upplýsingarinnar leysa samfélög úr aldagömlum fjötrum fátæktar og ofríkis.
    Í pólitísku dægurþrasi er stundum látið sem jafnaðarstefna og frjálshyggja séu höfuðandstæðingar. Jafnaðarmenn býsnast yfir tilhneigingu frjálshyggjumanna til að fýla grön yfir opinberum velferðarkerfum og frjálshyggjumenn hneykslast á oftrú jafnaðarmanna á miðstýringu, opinberu eftirliti og skrifræði. Þrátt fyrir þennan ágreining eru hvorir tveggju arftakar upplýsingarinnar og langleiðina sammála um mikilvægi þess að allir fái um frjálst höfuð strokið og stjórnvöld verji borgarleg og pólitísk réttindi. Þeir eru líka á einu máli um að markaðsbúskapur og samkeppni séu forsendur fyrir góðum lífskjörum almennings.
    Skyldleiki þessara tveggja öflugustu stjórnmálahugsjóna samtímans verður best ljós af málflutningi sameiginlegra andstæðinga þeirra. Á fyrri hluta tuttugustu aldar voru það kommúnistar, fasistar og íhaldsmenn af ýmsu tagi. Íhaldsmenn eru enn á kreiki, sumir með erkiklerka eða sjónavarpspredikara sér til fulltingis, aðrir útblásnir af þjóðrembu, og nú hafa græningjar og fleiri nýmóðins andstæðingar markaðshagkerfis, alþjóðavæðingar og hagvaxtar bæst í fjandaflokkinn. Ekki þarf að hlusta lengi á þessar óheillakrákur til að átta sig á að ágreiningur frjálshyggju og frjálslyndrar jafnaðarstefnu snýst mest um óttaleg smáatriði. Stundum er raunar erfitt að festa hendur á raunverulegum ágreiningi og stundum rísa allmiklir úfar með talsmönnum þessara fylkinga án þess að þeir séu í raun og veru neitt ákaflega ósammála. Þetta á sér ýmsar skýringar eins og t.d. þá að margir sem nú eru frjálslyndir jafnaðarmenn voru kommar á sínum yngri árum og þótt þeir hafi skipt um skoðun er einhver partur af tilfinningalífi þeirra enn á bandi eldri viðhorfa. Þeim finnst því ófært annað en bölva frjálshyggjunni svolítið, a.m.k. á tyllidögum eins og fyrsta maí. Sumir hálfvolgir frjálshyggjumenn eru líka íhaldsmenn í aðra röndina, snobba fyrir gamalgróinni yfirstétt og þykir tilheyra að hafa skömm á alþýðuflokkum.
    En þetta er ekki öll sagan. Það er líka raunverulegur ágreiningur á ferðinni. Um hvað eru talsmenn klassískrar frjálshyggju og frjálslyndrar jafnaðarstefnu ósammála þegar öllu er á botninn hvolft? Ég held að ágreiningur þeirra sé einkum af þrennu tagi. Í fyrsta lagi má nefna að frjálshyggjumenn leita leiða til að leysa vanda sem að steðjar í stjórnmálum án þess að skerða frelsi manna og jafnaðarmenn leita fremur leiða til að leysa sömu vandamál án þess að slá af kröfum um afkomuöryggi og velferð alþýðufólks. Þótt þessi markmið fari oftast saman gera þau það ekki alltaf. Í öðru lagi vilja frjálshyggjumenn draga úr ríkisafskiptum, lækka skatta og láta sjálfviljugt samstarf koma að sem mestu leyti í staðinn fyrir valdboð en jafnaðarmenn hafa meiri trú á íhlutun ríkisvalds og sveitastjórna. Í þriðja lagi hafa frjálshyggja og jafnaðarstefna ólíka afstöðu til félagslegra réttinda (þ.e. réttinda manna til framlags af almannafé ef þeir búa við kröpp kjör t.d. vega örorku eða atvinnuleysis). Jafnaðarmenn vilja að réttindi af þessu tagi séu aukin og álíta að þau skuli metin til jafns við frelsis- og borgarréttindi og jafntryggilega varin af lögum og réttarkerfi. Þótt frjálshyggjumenn nútímans séu flestir þeirrar skoðunar að opinber velferðarkerfi séu nauðsynleg og í þágu réttlætis hafa þeir ýmsa fyrirvara á um að leggja félagsleg réttindi að jöfnu við hefðbundin mannréttindi (þ.e. pólitísk og borgaraleg réttindi, auk réttar til lífs, frelsis og eigna).
    Þegar ágreiningsefnunum er stillt svona upp virðast þau ef til vill nokkuð mikil. En í reynd aðyllast flestir sem telja sig frjálshyggjumenn eða jafnaðarmenn einhvers konar málamiðlun eða milliveg. Eftir pólitískt umrót síðustu alda þar sem þjóðir Evrópu hafa prófað konungseinveldi og jakobínisma, fasisma og kommúnisma eru góðar ástæður til að ætla að John Locke og frjálslyndir upplýsingarmenn sem á eftir honum komu hafi smíðað þann pólitíska áttavita sem helst getur vísað okkur leið til farsældar og betra lífs. Það má deila um hvar hinn gullni meðalvegur milli frjálshyggju og jafnaðarstefnu liggur. En það er tæpast umdeilanlegt að sameiginlegir andstæðingar þessara höfuðkenninga í stjórnmálum nútímans eiga ekki farsælan feril að baki.