Atli Harðarson

Ætla Hafnfirðingar að selja börnin sín?

Ef marka má fréttir, sem bárust af Alþingi um miðjan febrúar, halda nokkrir þingmenn því fram að Hafnfirðingar ætli að selja börnin sín. Þeir hafa stór orð um þetta og tala um markaðsvæðingu á skólabörnum. Tilefnið er að bæjarstjórnin í Firðinum býður út kennslu við einn grunnskóla.
     Hingað til hefur ekki verið litið svo á að börn séu seld mansali þótt þau njóti kennslu hjá stofnunum í einkaeign, enda mætti þá með sams konar hundalógik halda því fram að börn séu þjóðnýtt ef þau eru send í skóla sem eru reknir af ríki eða sveitarfélögum. Trúlega er fimbulfambið um sölu á börnum lítið annað en tilraun til að draga athyglina frá kjarna málsins, sem auðvitað tengist ekki á nokkurn hátt verslun með fólk. En hver er þá kjarni málsins?
     Í umræðum um útboð á kennslu við grunnskóla í Áslandi í Hafnarfirði takast á tvenns konar hugmyndir um hvernig yfirvöld geti helst stuðlað að framförum, í þessu tilviki betri menntun. Fylgismenn og andstæðingar einkaframtaks í skólamálum eru vonandi sammála um að skólakerfið þurfi stöðugt að þróast og laga sig að nýjum kröfum og breyttum aðstæðum. „Það er svo bágt að standa í stað, og mönnunum munar annað hvort aftur á bak ellegar nokkuð á leið“ eins og Jónas sagði. Þeir sem efast um þetta og halda að best sé að skólar breytist sem minnst og verði um allan aldur eins og þeir eru nú þeir geta hætt lestrinum hér. Ég er ekki að tala við þá heldur hina sem álíta að þörf sé að kanna óþekktar leiðir í menntamálum, prófa nýjar aðferðir og öðru vísi vinnubrögð.
     Hingað til hefur rekstur nær allra íslenskra grunnskóla verið með líku sniði og flestallt starfsfólk og stjórnendur haft svipaða menntun úr einum og sama skólanum. Skólaþróun hefur lengst af verið miðstýrt af menntamálaráðuneyti og fáeinum stofnunum sem hafa starfað í nánum tengslum við stjórnvöld og kennaraháskóla. Áherslan hefur verið á miðstýringu, skipulag, áætlanagerð og tæknilegar lausnir á vandamálum. Með nokkurri einföldun má segja að grunnskólakerfinu hafi verið stjórnað eins og einu stóru fyrirtæki. Á þessu varð dálítil breyting þegar grunnskólinn var færður til sveitarfélaganna. Enn er skólahald þó með svipuðu sniði alls staðar á landinu.
     Miðstýring, áætlanagerð og skipulag geta stuðlað að því að menn samstilli kraftana og nái árangri. En til þess þurfa mælikvarðar á árangur að vera þokkalega klárir og umhverfið sæmilega kortlagt. Stjórnun eins og tíðkast innan fyrirtækja og stofnana miðar yfirleitt að því að laga hluti til innan tiltekins ramma. En stærstu framfaraskrefin eru oftar en ekki stökk út í óvissu, út fyrir alla ramma og þekkt landamæri. Þau eru ekki skipulögð og  menn vita iðulega ekki fyrr en eftir á að um framfarir hafi verið að ræða.
     Ný þekking verður stundum til með skipulegum rannsóknum sem unnar eru samkvæmt áætlun. En mikið af þeirri þekkingu sem menn búa yfir hefði aldrei orðið til með slíkum hætti. Hún varð til óvænt þegar menn leituðu út fyrir kunnar leiðir eða fluttu með sér á eitthvert svið hugsun og vinnubrögð sem mótuðust í glímu við annars konar viðfangsefni.
     Í ljósi þessa getum við greint tvenns konar orsakir framfara í vísindum, tækni, verkmenningu og atvinnulífi. Annars vegar vinna menn að því með kerfisbundnum hætti að bæta árangur á sviðum sem eru fyrirfram skilgreind. Hins vegar grípa þeir tækifæri sem voru ófyrirsjáanleg, sjá aðstæður í nýju ljósi, prófa leiðir sem enginn veit hvert liggja. Til að fyrrnefndu aðferðirnar skili sem bestum árangri þarf oft þróaða skriffinnsku, stofnanaleg vinnubrögð, skipulag, reglu og kerfi. Síðarnefndu aðferðirnar blómstra helst við samkeppni, frelsi og fjölbreytilegt mannlíf þar sem ólíkar hefðir mætast og menn flytja reynslu og þekkingu af einu sviði á annað.
     Það er fjarri mér að vilja gera lítið úr vísindalegum aðferðum, nákvæmri markmiðssetningu og skipulegum vinnubrögðum. En þeir sem halda að eintómar aðferðir af þessu tagi dugi til að drífa áfram framfarir og þróun eru líklega haldnir einhvers konar einsýni eða oftrú á að allir möguleikar séu fyrirsjáanlegir. Þeir sjá ekki, eða vilja ekki sjá, hvað samkeppni og samspil ólíkra hugmynda, aðferða og hefða hefur skapað margar gagnlegar nýjungar með algerlega óvæntum og ófyrirsjáanlegum hætti.
     Þjóðir sem búa við markaðshagkerfi njóta meiri velmegunar en þær sem búa við miðstýrt efnahagslíf og ástæðurnar eru meðal annars að markaðurinn virkjar í senn iðjusemi fólks sem vinnur að fyrirframsettum markmiðum og hæfileikann til að grípa óvænt tækifæri. Miðstýring og áætlanabúskapur hafa alls staðar leitt til stöðnunar vegna þess að skipuleg vinnubrögð og vísindaleg hugsun eru aðeins helmingur þess sem þarf til að knýja áfram framfarir og þróun. Hinn helmingurinn er fjölbreytileiki, samkeppni, djörfung til að hugsa út fyrir hefðbundna ramma og frelsi til að fylgja þeirri hugsun eftir. Allt þetta getum við kallað einu nafni sköpunarkraft stjórnleysisins.
     Hvernig tengist þetta svo skólahaldi í Hafnarfirði?
     Margt þarf að laga í skólum hér á landi. Kannanir hafa til dæmis sýnt að árangur íslenskra barna í stærðfræði og raungreinum er með lakara móti. Við marga skóla hefur líka gengið illa að stemma stigu við einelti og slæmri hegðun. Fleira mætti tína til og eitthvað af því er vaflaust hægt að laga með skipulegri vinnubrögðum og betri stjórnsýslu. En sum vandamál vita menn ekki hvernig á að leysa og vafalaust eru einhver þeirra þess eðlis að þau verða ekki leyst nema mönnum auðnist að sjá aðstæður í nýju ljósi.
     Ef allir skólar eru reknir eins, allir starfsmenn þeirra hafa sams konar menntun og þeim er öllum stjórnað af mönnum með svipaðan sjóndeildarhring þá er ósennilegt að margir skólamenn sjái starfsvettvang sinn í nýju ljósi og finni þannig ný svör og frumlegar lausnir á vandamálum. Þess vegna er vel líklegt að tilraunir með ný rekstrarform á skólum stuðli að framförum. Það er jafnslæmt fyrir skólastarf og aðrar atvinnugreinar að allt sé á eina bókina lært.
     Ég ef nú tilgreint eina veigamikla ástæðu til að fagna þeirri tilraun sem Hafnfirðingar eru að gera í skólamálum. Ég held að flestir sem eru tilrauninni mótfallnir geri sér annað hvort óljósa grein fyrir því hvernig framfarir verða eða séu einfaldlega hræddir við sköpunarmátt stjórnleysisins og þyki einhvern veginn öruggara og tryggara að búa við stöðnun og steinrunnið skipulag. Einhverjir halda kannski líka að einkafyrirtæki sé líklegra til þess en opinberir aðilar að svíkja börnin um þjónustu sem þeim ber lögum samkvæmt, að það muni reyna að kreista eins mikinn pening og hægt er úr rekstrinum þótt það verði á kostnað barnanna. Því er til að svara að svoleiðis naglaskapur fyrirfinnst ekki síður hjá ríki og sveitarfélögum. Munurinn er bara sá að einkafyrirtæki líðst miklu síður að bjóða svikna vöru heldur en ríki og bæ. Fram undir þetta hafa skólar komist upp með að hafa of fáa kennsludaga og sleppa ýmsu sem á að gera samkvæmt lögum, reglugerðum og námskrá. Embættismennirnir sem eiga að hafa eftirlit sem skólahaldinu eru partur af sama kerfi og skólarnir sjálfir og hafa kannski fullmikinn „skilning“ á hversu erfitt er að reka skóla svo vel sé. Mér þykir trúlegt að þeir taki harðar á því þegar einkafyrirtæki veitir nemendum slaka þjónustu.
      Hvort útboð á kennslu í Hafnarfirði er spor í átt að betri menntun eða ekki getur enginn vitað á þessari stundu. Við vitum hins vegar að fjölbreytileiki, samkeppni og tilraunir í þeim dúr sem Hafnfirðingar eru að gera stuðla að framförum og auka líkurnar á að menn finni áður ókunnar leiðir til að laga skólastarf að þörfum nýrra tíma.