Atli Harðarson
Snorri og Machiavelli

Um miðja fyrstu öld fyrir Krists burð leið rómverska lýðveldið undir lok og keisaradæmi tók við. Í sagnfræðiritum eftir rómverska höfunda á borð við Sallústíus (d. 35 f.Kr.), Livíus (d. 17 e.Kr.) og Lucanus (d. 65 e.Kr.) er lýðveldistímanum lýst sem öld manndáða og frelsis, andstæðu ánauðar og ofríkis sem rómverskir borgarar máttu þola undir stjórn keisaranna.
    Á seinni öldum hafa margir lýðveldissinnar sótt innblástur í rit þessara rómversku sagnamanna. Þeirra frægastur er Ítalinn Machiavelli (1460-1527). Í riti sínu Discorsi fléttar hann saman endursögn á rómarsögu Livíusar og lofgjörð um lýðveldi og frelsi. Lýðveldishugsjón Machiavellis er hluti að stjórnspekilegri arfleifð Vesturlanda og endurómar í ýmsum hugmyndum frá seinni tímum um ríkið sem samfélag jafningja og mikilvægi þess að almennir borgarar taki sem virkastan þátt í stjórnmálum. Þessar hugmyndir má finna í ritum eftir Harrington (1611-1677), Montesquieu (1689-1755), Rousseau (1712-1778), Jefferson (1743-1826) og fleiri höfunda sem kenndir eru við lýðveldishugsjónir (á ensku: republicanism eða civic humanism). Machiavelli er annars frægastur fyrir rit sem nefnist Furstinn og er eins konar handbók í pólitískum klækjum. Þar lýsir hann því hvernig maður sem ætlar að verða einvaldur hlýtur að losa sig við siðferðilegar hömlur, beita grimmd og svikum og fyrirgera sálu sinni.
    Frelsishugsjónir Machiavellis eru ólíkar þeim sem nú eru efst á baugi. Hann taldi frelsið í því fólgið að taka þátt í æðstu stjórn ríkisins og þurfa ekki að lúta valdi neinna yfirboðara heldur aðeins sameiginlegum ákvörðunum sem teknar eru af hópi jafningja. Ákvarðanir jafningjahópsins geta sett einstaklingunum ýmislegar skorður og bannað þeim eitt og annað. En boð og bönn sem menn sammælast um þótti Machiavelli ekki vera eiginleg frelsisskerðing. Hann hafði ekki áhyggjur af að hópur jafningja kúgaði sína eigin meðlimi.
    Á dögum Snorra Sturlusonar (d.1241) þekktu íslenskir lærdómsmenn rit rómverskra sagnfræðinga. Snemma á 13. öld var Rómverjasaga skrifuð á íslensku. Hún er að mestu endursögn á köflum úr sagnfræðiritum eftir Sallústíus og Lucanus.
    Lýðveldis- og frelsishugsjónirnar sem lesa má af síðum Rómverjasögu eru að ýmsu leyti öndverðar þeirri stjórnmálahugsun sem ruddi sér til rúms á 13. öld og er yfirleitt kennd við sverðin tvö, það andlega og það veraldlega. Samkvæmt þessari hugmynd myndar allt vald stigveldi. Í veraldlegum efnum ráða bændur yfir vinnufólki, höfðingjar yfir bændum, jarlar og barónar yfir höfðingjum, konungar yfir þeim og efst á toppi hins veraldlega píramída trónir keisarinn, arftaki Karlamagnúsar. Í andlegum efnum eru prestar settir yfir almúgann, svo koma biskupar, erkibiskupar og efst er páfinn. Ofar keisara og páfa er valdakerfi himnanna þar sem guð er æðstur. Þessi hugmynd um eitt valdakerfi fyrir allan hinn kristna heim varð ef til vill aldrei að veruleika. Kannski má skoða hana sem brambolt í langri röð misheppnaðra tilrauna til að sameina Evrópu. En það er önnur saga.
    Í einni af sögum Heimskringlu (Ólafs sögu Tryggvasonar 27. kafla) segir frá því þegar Ottó II. keisari sigraði Harald Gormsson Danakonung í orrustu á Jótlandi og innlimaði Danmörku þar með í kristin dóm. Þetta mun hafa gerst árið 987. Eftir það var Danmörk, a.m.k. að nafninu til, hluti þess alþjóðlega valdakerfis sem kenningin um sverðin tvö gerði ráð fyrir. Skömmu síðar (í 33. kafla) segir sagan að Haraldur konungur bauð kunnugum manni að fara í hamförum til Íslands. Sá fór í hvalslíki. Hvar sem hann kom að landi sá hann að fjöll öll og hólar voru fullir af vættum sem flæmdu hann frá landinu. Stærstir þessara landvætta voru þeir sem nú prýða skjaldarmerki Íslands, drekinn á Austurlandi, fuglinn á Norðurlandi, griðungurinn á Vesturlandi og bergrisinn á Suðurlandi. Það er eins og Snorri láti landið sjálft bægja frá sér fulltrúa þess alþjóðlega stigveldis sem Danmörk var orðin hluti af. Kannski var hann heiðinn í aðra röndina og vonaði að goð og vættir hefðu betur en sverðin tvö. En hvað sem Snorri karlinn hefur vonað fór að lokum svo að hann var drepinn fyrir að standa uppi í hárinu á Noregskonungi og landið varð hluti af veldi evrópskra kónga og erkibiskupa, keisara og páfa.
    Heimskringla er ólík öðrum íslenskum konungasögum frá á 13. öld því hetjurnar, sem lesandinn fær mesta samúð með, eru ekki kóngar heldur höfðingjar á borð við Erling á Sóla, Þorgný lögmann og Hrærek sem dó blindur á bænum Kálfskinni í Eyjafirði. Þessir menn streittust á móti eflingu konungsvaldsins. Snorri lætur þá alla mæla gegn stigveldishugsuninni sem ríkti við Norsku hirðina á ríkisárum Hákonar gamla (1217-1263): Hrærekur kvartar yfir að enginn hafi verið sjálfráði fyrir Ólafi Tryggvasyni og menn hafi ekki einu sinni fengið að ráða því sjálfir á hvaða guði þeir trúðu fyrir ofríki hans (Ólafs saga Haraldssonar 36. kafli); Þórgnýr segir að betra sé að vera í búenda tölu og frjáls orða sinna en kóngsmaður og mega segja það eitt sem konungi líkar (Ólafs saga Haraldssonar 36. kafli); Þegar Ólafur Tryggvason bauð að gefa Erlingi á Sóla jarldóm neitaði hann að taka við tignarheiti og sagði: „Hersar hafa verið frændur mínir. Vil eg ekki hafa nafn hærra en þeir.“ (Ólafs saga Tryggvasonar 57. kafli.) Allir þessir andstæðingar konungsvaldsins virðast líta svo á að efsta lag samfélagsins eigi að vera hópur frjálsra höfðingja sem umgangast hver annan sem jafningjar og viðurkenna ekkert æðra vald.
    Sumt í frásögn Snorra af norskum höfðingjum minnir á Rómverjasögu og er freistandi að álykta að frelsishugsjónirnar í Heimskringlu og andófið gegn öflugra konungsvaldi og valdapíramídum sæki að einhverju leyti innblástur til rómverska lýðveldisins. Eftirfarandi ummæli um Pompeios mikla sem Rómverjasaga leggur í munn Kató yngra minna t.d. á orðin sem hér voru höfð eftir Erlingi á Sóla, að hann vildi ekki hafa hærra tignarnafn en frændur sínir: „sá maðr er nú frá fallinn er úlíkr ok úiafn er hinum fyrrum maunnum várum að kunna hóf að sínu ríki, /.../. hafði hann með sér ást hins rétta. /.../ þó villdi hann ekki tignarnafn bera.“ (Rómveriasaga, AM 595, 4o, útg. Meissner, Berlin 1910. Bls. 130). Líkt og Pompeios var á sínum tíma öflugasti talsmaður rómverska lýðveldisins og helsti andstæðingur Júlíusar Sesars var Erlingur helsti fulltrúi norskra héraðshöfðingja og einn þeirra sem lengst og fastast stóðu gegn ásælni konungsvaldsins.
    Mig grunar að rit rómverskra lýðveldissinna hafi haft svipuð áhrif á Snorra Sturluson og þau höfðu á Machiavelli næstum þrem öldum síðar. Mér þykir trúlegt að Snorri hafi sótt innblástur til þeirra og líkt og hjá Machiavelli hafi þessi fornu rit glætt með honum löngun til að verja stjórnskipan þar sem frjálsir höfðingjar eru efstir og jafnir í virðingarstiganum, ráða sjálfir ráðum sínum og þurfa ekki að lúta öðru valdi en því sem jafningjahópurinn sammælist um. Sé grunur minn réttur er boðskapur Heimskringlu grein af meiði klassískra lýðveldishugsjóna og Snorri um sumt fyrirrennari Machiavellis.