Atli Harðarson
Stephan G.

Fyrir síðustu jól kom út seinna bindið af ævisögu Stephans G. Stephanssonar (1853 – 1927) eftir Viðar Hreinsson. Þetta er vel gerð ævisaga um einstakan mann sem varð einn merkasti listamaður og hugsuður meðal Íslendinga af sinni kynslóð þótt hann hafi alist upp við þröngan kost, flutt til Ameríku rétt fyrir tvítugt og byrjað þar vinnumennsku með tvær hendur tómar og aldrei haft efni á að sækja skóla eða helga lærdómi og listum óskipta krafta sína. Þótt Viðar geri ævi skáldsins þau skil sem vænta má er sagan um kveðskap Stephans langt frá því að vera fullsögð og verður það seint. Í kvæðum hans speglast stór hluti af hugmyndasögu nítjándu aldar og líklega hafa fá rit haft meiri áhrif á hugmyndir Íslendinga um siðferði, stjórnmál og trúmál á fyrri hluta tuttugustu aldar.
    Á nokkrum stöðum í ævisögunni nefnir Viðar að Stephan hafi orðið fyrir áhrifum frá Bandaríkjamanninum Ralph Waldo Emerson (1803–1882) og hrifist af ritum hans. Margt er sameiginlegt með hugsjónum Stephans og Emersons. Báðir voru fylgjandi jafnrétti karla og kvenna, lögðu áherslu á mikilvægi þess fyrir menn að halda tengslum við náttúruna og beittu sér gegn klerkaveldi og tilhneigingu manna til að láta kreddur og kennivald stjórna hugsun sinni í stað þess að skoða málin með eigin augum og hugsa sjálfstætt.
    Frægasta ritgerð Emersons heitir Sjálfstraust og er stefnuskrá þeirrar djörfu og bjartsýnu einstaklingshyggju sem mótaði samfélög Norður–Ameríku á seinni hluta nítjándu aldar. Emerson hvetur lesandann til að láta af fylgisspekt við almenningsálit og kennivald en treysta heldur sinni eigin dómgreind. Hann segir:

Greinarmunurinn á stórmennsku og smásálarskap er í þessu fólginn, að láta sig engu varða hvað aðrir halda, aðeins hvað manni sjálfum ber að gjöra. Eftir þessu er erfitt að lifa og jafn erfitt að hugsa. Þú mætir sífellt fólki sem telur sig vita betur en þú sjálfur hver skylda þín er. Í mannheimi er auðveldast að fylgja þeim skoðunum sem þar eru viðteknar. Í einverunni er hins vegar auðvelt að fylgja eigin sannfæringu. Stórmenni er sá sem varðveitir sjálfstæði einbúans með óskertum sætleika þótt hann lifi í miðjum mannfjöldanum. (Snarað eftir The Essential Writings of Ralph Waldo Emerson, Random House, New York 2000. Bls. 136)
Kvæði Stephans kynntu Íslendingum hugsjónir um stórmannlegt sjálfstæði af þessu tagi. Þeim bregður fyrir í kvæðum um afreksmenn eins og Illuga bróður Grettis og Sigurð Trölla. Þar lofar Stephan þá sem ekki fara alfaraveg en eru trúir hugsjónum sínum. Þær koma líka fyrir í heimspekilegum ljóðum eins og til dæmis kvæðinu Fullkomleikinn þar sem heiðarleg viðleitni er meira metinn en dyggðir saklausra sauða.
    Þegar fyrstu þrjú bindin af ljóðasafni Stephans, Andvökum, komu út á árunum 1909–1910 voru umbrot í íslensku þjóðlífi. Verkafólki fjölgaði og markaðshagkerfi með fyrirtækjum og fjármagnseigendum var að taka við af bændasamfélaginu. Stjórnmálahugsjónir sprottnar upp í iðnvæddum löndum voru teknar að móta viðhorf menntaðra manna. Ólafur Friðriksson og fleiri kynntu jafnaðarstefnuna fyrir landsmönnum og róttækar skoðanir áttu vaxandi fylgi að fagna. Við þessar aðstæður fundu ljóð Stephans sér hljómgrunn og höfðu ómæld áhrif á hugsunarhátt landans. Ég held að allt frá þessum mótunarárum íslenskra stjórnmála hafi einstaklingshyggja og stórmannlegt sjálfstæði Stephans blandast saman við hugsjónir manna bæði til hægri og vinstri og þetta eitt dugi til að skipa honum á bekk með merkustu frumkvöðlum í íslenskri stjórnmálahugsun. En áhrif Stephans voru ekki aðeins fólgin í þessu. Hann átti líka sinn þátt í því, ásamt Þorsteini Erlingssyni og Ágústi H. Bjarnasyni, að koma íslendingum í skilning um að vantrú og efi geta opnað mönnum leið að andlegum verðmætum. Kvæði hans Vantrúin hefst á vísuorðunum: „Hún kom eins og geisli í grafarhúm kalt, / og glóðandi birtuna lagði yfir allt.“
*
Upplýsingastefnan sem varð til á sautjándu öld og mótaði hugsun og samfélagshætti Vesturlandabúa á þeirri átjándu fól í sér trú á vísindi og framfarir, mannréttindi, jafnrétti og frelsi en umfram allt var hún uppreisn gegn klerkaveldi, ritskoðun og andlegri ánauð. Immanuel Kant, sem var einn af merkustu boðberum upplýsingarinnar í Þýskalandi, sagði í grein sem birtist árið 1784 og nefnist Svar við spurningunni: Hvað er upplýsing* að kjörorð hennar væru: „Hafðu hugrekki til að nota þitt eigið hyggjuvit.“ Það sem Emerson sagði um sjálfstraust er í anda þessarar upplýsingar og Stephan og samtímamenn hans sem gerðu hugsjón Emersons að sinni hljóta að teljast upplýsingarmenn.
    Frá upphafi skiptust talsmenn upplýsingarinnar í tvær fylkingar: þá hófsömu sem fylgdu John Locke (1632–1704) og vildu laga trúarbrögðin að vísindalegri hugsun og frjálsmannlegum samfélagsháttum og þá róttæku sem höfnuðu öllum hefðbundnum trúarbrögðum. Mikilvægasti upphafsmaður hinnar róttæku og guðlausu upplýsingar var Hollendingurinn Baruch Spinoza (1632–1677). Hugsjónir Stephans eru grein af meiði þessarar róttæku stefnu.
    Ekki veit ég hvort Stephan las rit Spinoza. Mér þykir þó trúlegt að hann hafi haft einhver kynni af þeim, því tæpast getur það verið hrein tilviljun að kvæðið Tíundir er nánast eins og endursögn á helstu kenningum Spinoza. Í kvæðinu segir t.d. að efnisheimurinn sé allur veruleikinn og allt sem gerist fylgi ófrávíkjanlegum lögmálum, hugmyndir manna um æðri máttarvöld séu „Okkar stundar útsýn“ (þ.e. ekki orðnar til fyrir guðlega opinberun heldur af því hvernig menn með takmarkaða yfirsýn upplifa tilveru sína) og mannlegt siðferði sé afsprengi hagsmuna okkar og þarfa. Allt þetta gæti svo sem verið ættað úr ritum veraldlega þenkjandi nítjándu aldar manna fremur en torskildum heimspekiritum frá 17. öld. En ef ég skil Stephan rétt heldur hann því fram í þessu sama kvæði að allt sem er í heiminum hafi sál. Hann segir:
Sál er svipull logi
samankveiktra afla,
ljós, sem stafar upp af
efnismagni á hreyfing.
Ekkert er um veröld
andar þeirrar vana.
Þessi kenning er frá Spinoza. En hann áleit að allt sem er til sé hægt að skoða sem efni og líka sem hug. Það er óljóst hvort Spinoza átti aðeins við að hægt sé að líta á öll fyrirbæri sem upplýsingar eða hvort hann áleit að sérhver hlutur hafi meðvitund með einhverjum hætti. Kenningar hans um þetta efni eru álíka torskildar og vísuorðin „Ekkert er um veröld / andar þeirrar vana.“
    Barátta upplýsingarmanna stendur enn og manni virðist stundum „sem framfara skíman sé skrökaga ein / og skuggarnir enn hafi ei þynnst“ svo notað sé orðalag Stephans úr kvæðinu Kveld. Enn hafa kreddufesta, hindurvitni og bókstafstrú vond áhrif á siðferði manna og samfélagshætti og enn er til fólk sem beygir sig undir kennivald og þorir ekki að hugsa sjálfstætt hvort sem það er vegna eiginlegrar skoðanakúgunar eða af vesaldómi. Vantrú Stephans og hvatning til að hugsa sjálfstætt á því ekkert minna erindi við fólk nú en fyrir hundrað árum.

* Þessi grein hefur verið þýdd á íslensku af Elnu Katrínu Jónsdóttur og Önnu Þorsteinsdóttur. Þýðingin birtist í Skírni haustið 1993.