Atli Harðarson

Lýðræði og tekjujöfnun

Allir stjórnmálaflokkar sem eiga fulltrúa á Alþingi telja sig fylgjandi því að ríkið stuðli að efnalegum jöfnuði. Þeir leggja að vísu mismikla áherslu á þetta hlutverk stjórnvalda. Hægrimenn vilja helst bæta kjör þeirra verst settu með stöðugleika, litlum ríkisafskiptum af efnahagslífinu, föstu gengi, lágum sköttum og hagvexti þannig að allur þorri fólks eigi þess kost að sjá sér farborða af eigin rammleik. Í orði kveðnu eru þeir ekki hrifnir af því að ríkið færi fjármuni milli manna með handafli nema til þess að styrkja þá allra verst settu. Þorri vinstri manna tekur nú orðið undir áherslu hægri manna á fast gengi, litla verðbólgu og takmörkuð ríkisafskipti af efnahagslífinu. Þeir vilja þó ganga töluvert lengra í tekjujöfnun en að styrkja þá allra verst settu og telja sjálfsagt og eðlilegt að ríkið leggi hátekjuskatt á þá sem hafa tekjur vel yfir meðallagi og miðli fé til fleiri en þeirra sem beinlínis líða skort.
     Skiptum landsmönnum í 10 tekjubil þannig að í því neðsta séu þau 10% sem lægstar tekjur hafa, í því næstneðsta þau 10% sem koma þar á eftir o.s.frv. Segja má að allir stjórnmálaflokkar séu sammála um að rétt sé að ríkisvaldið skattleggi þá sem eru í efstu 6 eða 7 bilunum til að styrkja þá sem eru í neðsta bilinu. Um aðrar millifærslur er hins vegar ekki samkomulag, a.m.k. ekki í orði kveðnu. Í orði kveðnu segi ég, því það er sama hvaða flokkar eru við völd, millifærslur innan efstu 6 eða 7 tekjubilana eru alltaf miklu meiri heldur en frá efstu bilunum til þess neðsta. Hvernig stendur á þessu  ósamræmi milli orða og gjörða? Hvernig stendur á því að ríkisvaldið er t.d. tregara til að hækka örorkubætur eða auka stuðning við þroskahefta heldur en að  styrkja byggðarlag þar sem flestir hafa tekjur yfir meðallagi, niðurgreiða námslán fyrir fólk sem mun tilheyra efri lögum samfélagsins þegar kemur að skuldadögum, setja upp sýningarbása í Hannover eða búa til rándýr embætti handa fyrrverandi stjórnmálamönnum?
     Hluti af skýringunni er auðvitað að þeir sem með völdin fara eru ekki lausir við græðgi, frekju og aðra ljóta lesti neitt frekar en við hin. Þeir misnota aðstöðu sína til að bæta eigin hag á kostnað almennings. Annar hluti af skýringunni er að vel skipulagðir þrýstihópar hafa áhrif á pólitískar ákvarðanir og fólk í efri tekjubilunum myndar öflugri þrýstihópa heldur en þau 10% sem búa við verst kjör. Ég held að þessar tvær skýringar dugi þó engan veginn einar sér. Ástæðurnar fyrir viðamiklum, óhagkvæmum og heimskulegum millifærslum á fé innan efri tekjubilana og tregðunni til að beita pólitísku valdi í þágu þeirra verst settu liggja dýpra. Ef til vill getum við öðlast einhvern skilning á þessu með því að huga að samkeppni vinstri og hægri flokka um atkvæði almennings.
     Ýmsar ástæður ráða því hvernig kjósendur verja atkvæði sínu. Sumir taka aðeins mið af óeigingjörnum hugsjónum en trúlega láta flestir stjórnast af einhvers konar samblandi af hugsjónum og hagsmunapoti, enda eru hugmyndir manna um réttláta að skynsamlega landstjórn oftast nær eitthvað litaðar af þeirra eigin hagsmunum. Við getum t.d. gert ráð fyrir að flokkur sem er andvígur niðurgreiðslum á mjólk eigi lítið fylgi í Flóanum. Einnig má ætla að flokkur sem vill auka millifærslu á fé frá þeim ríkustu til þeirra fátækustu höfði frekar fólks í neðstu tekjubilunum en þeim efstu.
     Hugsum okkur nú einfaldaða mynd af stjórnmálunum þar sem tveir flokkar bítast um völdin, Hægri flokkurinn sem vill halda sköttum í lágmarki og Vinstri flokkurinn sem vill jafna kjör landsmanna sem mest. Skiptum kjósendum í þrjá hópa eftir efnahag, ríka, bjargálna og fátæka þannig að enginn hópur hafi hreinan meirihluta atkvæða. Gerum ráð fyrir að með skattlagningu og millifærslum sé hægt að færa 4 peningasekki frá þeim ríku, 2 frá þeim bjargálna og 1 frá þeim fátæku.
     Á fyrsta kosningafundi stinga frambjóðendur hægri flokksins upp á að ríkið geri ekkert til að breyta tekjuhlutföllum. Vinstri menn stinga hins vegar upp á að 4 sekkir séu teknir af þeim ríku og skipt milli hinna. Tillögunum er lýst í eftirfarandi töflu:
 
Hægri flokkurinn Vinstri flokkurinn
Ríkir  0  -4
Bjargálna  +2
Fátækir 0 +2

    Það ætti að vera ljóst að ef atkvæði kjósenda ráðast af eiginhagsmunum þeirra þá eiga hægri menn enga von í þessum kosningum. Bjargálna og fátækir sameinast um að kjósa vinstri flokkinn. Hægri menn hljóta því að breyta stefnu sinni og loforð frambjóðenda að verða eitthvað á þessa leið:
 
Hægri flokkurinn Vinstri flokkurinn
Ríkir  -2  -4
Bjargálna +3   +2
Fátækir -1 +2

    Nú höfðar stefna hægri flokksins betur til ríkra og bjargálna heldur en stefna vinstri flokksins svo hann á góða von um sigur. Vinstri menn verða því að breyta stefnu sinni þannig að hún verði hagstæðari fyrir millitekjufólkið. Næsta tilboð frambjóðenda hlýtur því að verða einhvern veginn svona:
 
Hægri flokkurinn Vinstri flokkurinn
Ríkir  -2  -4
Bjargálna +3   +3,5
Fátækir -1 +0,5

    Hægri menn geta ekki svarað þessu nema sætta sig við að ríkir borgi meira en 2 sekki í skatt. Meðan báðir flokkar biðla til miðjunnar verða tilboð þeirra sífellt hagstæðari fyrir þá bjargálna en óhagstæðari fyrir ríka og fátæka. Samkeppnin leiðir til þess að báðir svíkja hugsjónir sínar. Hægri flokkurinn sættir sig við háa skatta og vinstri flokkurinn við millifærslur sem gagnast einkum þeim sem eru vel bjargálna og stuðla hreint ekki að efnalegum jöfnuði. Við þessar aðstæður er raunar eins víst að óhagræðið af millifærslunum, sem kemur m.a. fram í hærra verðlagi og færri atvinnutækifærum, kosti þá fátæku meira en þeir fá frá ríkinu. Leiðin út úr þessum ógöngum er að ríkir og fátækir myndi sameiginlega blokk sem við getum kallað Hægri alþýðuflokkinn og kosningastefna flokkanna verði einhvern veginn svona:
 
Hægri flokkurinn Vinstri flokkurinn
Ríkir  -1  -4
Bjargálna  +3,5
Fátækir +1 +0,5

Nú verða vinstri menn að svara með stefnu sem er hagstæðari fyrir þá fátæku.
     Það er umdeilanlegt hvort svona einfalt líkan dugar til að varpa ljósi á raunveruleg stjórnmál. Ég held samt að það sé umhugsunarefni hvort samkeppni hægri og vinstri flokka um atkvæði miðjunnar er ekki helsta ástæðan fyrir því hvað millifærslur innan 6 eða 7 efstu tekjubilanna eru miklu meiri heldur en frá þeim efstu til þeirra neðstu. Ég held líka að það sé umhugsunarefni hvort svona tilfærsla fjár innan efri tekjubilanna er minni hér á landi en í nágrannalöndunum vegna þess að hér á landi hafa  Sjálfstæðismenn að nokkru marki komið fram sem hægri alþýðuflokkur og höfðað til lágtekjufólks.