Atli Harðarson
Hver sem smánar erlent ríki ...

Nýlega féll hæstaréttardómur (nr. 328/2002) yfir Ingólfi Guðmundssyni fyrir brot gegn 95. grein almennra hegningarlaga þar sem segir: „Hver, sem opinberlega smánar erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki, fána Sameinuðu þjóðanna eða fána Evrópuráðs, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Ingólfur hafði unnið það til saka að varpa bensínsprengju á aðsetur bandaríska sendiherrans. Hann var dæmdur til að greiða 250.000 króna sekt en dúsa að öðrum kosti 34 daga í fangelsi. Mér þykir þetta svo sem ekkert of þungur dómur fyrir að kasta bensínsprengju í hús og raunar finnst mér að það ætti líka að dæma Ingólf og samverkamenn hans til að greiða viðgerðir á húsinu ef það hefur skemmst af þeirra völdum. Hins vegar er undarlegt að hann skuli hafa verið dæmdur fyrir að smána erlent ríki. Hvernig dóm hefði hann hlotið ef hann hefði ekki kastað sprengjunni í sendiráð heldur í heimili einhvers Íslendings?
    Hvers vegna skyldu önnur lög ná yfir þá sem kasta sprengju í sendiráð en þá sem kasta sprengju í venjulegt íbúðarhús? Vissulega er mikilvægt að vernda sendimenn erlendra ríkja gegn ofbeldi og tryggja friðhelgi þeirra. En Ingólfur var ekki dæmdur fyrir tilraun til árásar eða hótun um ofbeldi, heldur fyrir að smána erlent ríki.
    Ef ákvæðið í 95. grein almennra hegningarlaga, sem vitnað var til hér að ofan, þýðir að það geti út af fyrir sig verið saknæmt að tjá fyrirlitningu sína á erlendu ríki þá vantar nokkuð á að hér á landi sé fullt tjáningarfrelsi. Þetta frelsi er raunar takmarkað af fleiri ákvæðum sömu laga, t.d. því sem segir í 233. grein þeirra: „Hver sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á mann eða hóp manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar sæti sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Þetta felur t.d. í sér að það geti verið refsivert að hæðast að trúarbrögðum, eins og kannski spíritisma eða ásatrú.
    Fyrir nokkru dæmdi hæstiréttur (dómur nr. 461/2001) Hlyn Frey Vigfússon fyrir brot gegn þessu ákvæði. Sök hans var sú að hafa sagt í viðtali, sem birtist í DV þann 17. feb. 2001: „Það þarf engan snilling eða erfðafræðivísindamann til að sýna fram á hver munurinn er á Afríkunegra með prik í hendinni eða Íslendingi. Vestrænar þjóðir vorkenna Afríkubúum mjög mikið en þeir búa þarna í gróðursælustu álfu heims og gætu framleitt sex sinnum meira af mat en þeir þurfa ef þeir nenntu því. Við búum hér á grjóthnullungi, höfum ekkert nema fiskinn og klakann og höfum það bara stórfínt á meðan þeir nenna ekki að berja af sér flugurnar.“ Hlynur var dæmdur til að greiða 100.000 krónur í sekt en sæta ella fangelsi í 20 daga. Hann var ekki dæmdur fyrir að bera lognar sakir á tiltekna einstaklinga og ekki heldur fyrir að ógna öryggi manna með villandi upplýsingum. Sök hans var sú ein að lýsa þeirri skoðun að Íslendingar hafi yfirburði yfir sumar aðrar þjóðir.
    Hugsum okkur að erlent ríki geri eitthvað sem mér mislíkar stórlega (t.d. loftárás á annað ríki) og mér hitni í hamsi yfir þessu og hafi uppi stóryrði á opinberum vettvangi (segi til dæmis að íbúar ríkisins séu fífl og trúarbrögð þeirra heimskuleg) og leggi áherslu á mál mitt með því að smána viðurkennt þjóðarmerki (kasti t.d. skemmdum tómat í mynd af þjóðhöfðingja þess). Ef ég fer offari í þessum málflutningi verð ég mér til skammar. Kannski hættir einhver við að bjóða mér í afmælið sitt. Það þyrfti heldur ekki að vera neitt óeðlilegt þótt stuðningsmenn eða fulltrúar ríkisins svöruðu mér fullum hálsi og reyndu jafnvel að gera mig hlægilegan. En af greinum númer 95 og 233 í almennum hegningarlögum má ráða að löggjafinn telur þetta ekki duga heldur heimtar að ég sæti sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Það er kannski eins gott fyrir mig að ég sagði ekkert verulega ljótt um kínverska kommúnista þegar forsprakki þeirra kom hingað í heimsókn og falun gong iðkendur voru stöðvaðir á Keflavíkurflugvelli. Ætli ég hefði þá ekki bæði smánað erlent ríki og ráðist á trúarbrögð öldunganna í Beijing.
    Getur svona skerðing á málfrelsi samrýmst stjórnarskránni? Ákvæði hennar um þetta efni er í 73. grein þar sem segir: „Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.“
    Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar er fremur máttlaust og útilokar ekki að tjáningarfrelsi sé verulega skert. Í nafni allsherjarreglu, heilsu og siðgæðis er t.d. hægt að banna æði margt. Erfitt er að spá um hvernig dómstólar túlka fyrirvarana um að skorður við málfrelsi verði að vera nauðsynlegar og samræmast lýðræðishefðum. Texti stjórnarskrárinnar útilokar ekki að nánast hvaðeina sem meirihluti Alþingis telur mikilvægt sé í senn nauðsynlegt og í samræmi við lýðræðishefð. Hvað ef í ljós kemur að fréttir um eitthvað sem aflaga fer í veröldinni hafi slæm áhrif á geðheilsu fólks? Sé 73. grein stjórnarskrárinnar tekin bókstaflega útilokar hún ekki að undir slíkum kringumstæðum yrði bannað að flytja slæmar fréttir. Svo virðist sem Alþingi hafi nýtt sér heimild stjórnarskrárinnar til að skerða málfrelsi í þeim tilgangi að vernda heilsu manna þegar ný lög um tóbaksvarnir (nr. 6 frá 2002) voru samþykkt á síðasta vetri. Í 7. grein þeirra er m.a. lagt bann við hvers konar umfjöllun í fjölmiðlum um einstakar tegundir tóbaks til annars en að vara sérstaklega við skaðsemi þeirra. Við umræðu um þessi lög virðist gildi tjáningarfrelsis ekki hafa verið ofarlega í huga þingmanna. Eftir því sem ég best veit lyfti enginn þeirra fingri til varnar réttindum manna til að tjá sig um tóbak eins og önnur efni.
    Hér á landi hefur tjáningarfrelsi fremur haft skjól af frjálslyndri réttarhefð og sannfæringu bestu manna um mikilvægi borgaralegra réttinda en af ákvæðum stjórnarskrár. Þessari hefð þarf sífellt að halda við og það þarf að minna á gildi málfrelsis, annars er hætt við að það fari halloka eins og mér virðist t.d. hafa gerst þegar Alþingi samþykkti 95. og 233. grein almennra hegningarlaga og 7. grein laga um tóbaksvarnir.
    Tjáningarfrelsið og þar með rétturinn til að andæfa valdhöfum, innlendum sem útlendum, aðferðum þeirra og stefnu (hvort sem hún fjallar um tóbaksvarnir, kynþáttafordóma eða eitthvað annað) er einn af hornsteinum lýðræðis og mannúðlegra stjórnarhátta. Þess vegna eru dómarnir yfir Ingólfi og Hlyni áhyggjuefni. Sem betur fer hefur enn enginn verið dæmdur fyrir að tala um tóbak.
    Einhverjir álíta kannski að lítið geri til þótt skynsöm og góðviljuð yfirvöld þaggi niður í mönnum sem af illum hug breiða út vondan boðskap. En séu nokkrir slíkir dæmdir verður komið fordæmi sem erfitt mun að sneiða hjá ef ákæruvaldið stefnir einhverjum sem vert er að ljá eyra þegar hann áfellist t.d. erlent ríki eða trúarsöfnuð. Þetta er ein af ástæðum þess að það eiga ekki að gilda nein lög sem banna mönnum að tjá hugsanir sínar.