Atli Harðarson

Samsæri gegn neytendum og nískir Þjóðverjar

Hér á landi er matur dýrari en almennt gerist í nágrannalöndunum. Hagspekingar hafa viðrað alls konar misgáfulegar skýringar á þessu. Nú í vor létu slíkir menn á snærum Samkeppnisstofnunar til dæmis í veðri vaka að þetta væri út af ólöglegu samráði fyrirtækja sem selja grænmeti og ávexti. Stjórnendur þeirra kváðu hafa haldið leynilega fundi uppi í Öskjuhlíð. Maður sér þá fyrir sér þarna í hlíðinni með nælonsokk yfir höfðinu og afsagaða haglabyssu undir jakkanum.
    Þetta er svo sem nógu krassandi en einhvern veginn á ég samt erfitt með að skilja hvernig skrifstofumenn hjá miklu minni fyrirtækjum geta neytt Hagkaup og Bónus til að kaupa rándýra banana þegar markaðir í nágrannalöndunum eru uppfullir af ávöxtum á spottprís. Líklega þarf maður að vera innvígður í einhverja sósíaldemókratíska þrætubók til að botna í þessu. Svo lærður er ég ekki þó mér hafi skilist að það sem kratar nútímans kalla „frjálsa samkeppni“ er eitthvað allt annað en þeir viðskipta- og samfélagshættir sem Adam Smith boðaði fyrir rúmum tvöhundruð árum og hafa síðan verið helsta driffjöður framfara og batnandi lífskjara í veröldinni.
    Samkvæmt skilningi okkar Smith á frjálsri samkeppni er ekkert við því að segja þótt einhverjir tveir bindist samtökum um að okra á almenningi. Meðan öðrum er frjálst að undirbjóða þá hlýtur fyrr eða síðar einhver að sjá sér leik á borði og ná af þeim markaðnum. Frjáls samkeppni er tryggð meðan okrararnir tveir geta hvorki beitt þennan þriðja aðila nauðung eða ofbeldi né kúgað viðskiptavini hans. Til að þetta megi vera þarf réttlát lög, óvilhalla dómstóla og heiðarlega löggæslu. En það þarf enga samkeppnisstofnun. Það ætti svo sem að vera óþarfi að fara nánar út í þessa sálma. Það er ekki bara grænmetið sem er dýrt hér á landi. Sápa, bílar og ótal aðrar vörur kosta meira hér en í nágrannalöndunum. Mér þykir ósennilegt að það séu allt aðrar skýringar á háu verði á sápu eða bílum en á háu matarverði og hvað sem sölumönnum grænmetis hefur farið á milli skýrir það nokkuð örugglega ekki hátt verð á öðru en grænmeti.
    Hugmyndir um að samráð, sem kemur á einhvern hátt í veg fyrir samkeppni, skýri hátt verð á flestum neysluvörum í verslunum hér á landi hljóta að teljast fremur hæpnar nema gert sé ráð fyrir einhverju allsherjarsamsæri gegn neytendum sem nær ekki bara til grænmetis heldur nánast allra vörutegunda. Ef eitthvað slíkt er í gangi hvers vegna sjá snjallir peningamenn sér ekki leik á borði, rjúfa samstöðuna og undirbjóða alla hina? Gengur samsærið kannski svo langt að slíkar tilraunir séu kæfðar í fæðingu? Þá hljóta fleiri en heildsalar að vera með í baktjaldamakkinu. Eiginlega hlýtur þá hálf þjóðin að vera með í samsæri gegn sjálfri sér. Þetta er svona álíka sennilegt og að grænmetissalar neyði Hagkaup og Bónus til að selja banana á tvöföldu verði. En það gæti samt verið eitthvað til í því að hálf þjóðin sé samsek. Hún er það trúlega, en bara með dálítið öðrum hætti en þessum.
    Einu sinni var ég á sólarströnd þar sem voru nokkrir aðrir Íslendingar og fjöldinn allur af Þjóðverjum. Þjóðverjunum varð tíðrætt um verð og Íslendingar sem þóttust skilja þýsku gerðu grín að „nískunni“ í þeim og höfðu orð á að þarna suður frá væri allt svo ódýrt að það væri beinlínis fáránlegt að vera að láta sig muna um nokkra peseta til eða frá. Eftir á að hyggja voru Íslendingarnir samt hálfu hlægilegri. Þýsku ferðamennirnir voru bara að benda hver öðrum á hvar væri hægt að fá kippu af bjór eða bílaleigubíl á ögn lægra verði. Trúlega hafa þeir farið eftir þessum ábendingum og verslað þar sem verðið var lægst. Með þessu hafa þeir sjálfsagt pressað á þá sem seldu næstódýrast að lækka sig niður fyrir þá ódýrustu og þannig átt sinn þátt í að skrúfa verðið svo langt niður að Íslendingunum þótti ekki ómaksins vert að ganga yfir götu bara vegna þess að eitthvað var ódýrara í búðinni hinum megin. Það þarf enga sérstaka skarpskyggni til að sjá að þyki engum taka því að labba yfir í næstu búð til að fá vöruna tíkalli ódýrari þá hefur kaupmaðurinn sem býður næstlægsta verðið ósköp litla ástæðu til að lækka sig niður fyrir þann sem býður bestu kjörin. Sé svo ámálgað við kaupmanninn hvers vegna allt sé svona dýrt er hann vís til að reikna út að ekki sé hægt að bjóða lægra verð. Það getur meira að segja vel verið að útreikningar hans standist ströngustu gagnrýni. En það eru ekki útreikningar sem kenna naktri konu að spinna heldur neyðin. Ef viðskiptavinir fara frekar í aðra búð en að borga tíkalli meira þá verður kaupmaðurinn annað hvort að finna einhverja krókaleið fram hjá öllum sínum reikningi og lækka verðið eða fara á hausinn.
    Ýmsum öðrum þjóðum hefur gengið betur en okkur Íslendingum að læra þau sannindi að græddur er geymdur eyrir. Þetta á sér sjálfsagt margar skýringar. Borgaralegt samfélag er ungt hér á landi og hefur e.t.v. ekki enn náð að móta hugsunarhátt almennings. Við búum enn að arfi frá gamla veiðimanna- og bændasamfélaginu þar sem menn áttu meira undir duttlungum náttúruaflanna en ráðdeild og hagsýni og viðkvæðið var að ekki munaði um einn kepp í sláturtíðinni. Það er líka stutt síðan hér geisaði óðaverðbólga og meiru varðaði að hafa góð sambönd við bankastjóra og stjórnmálamenn heldur en að kunna sjálfur að fara með peninga.
    Ráðdeild er ekki aðalsmerki landans. Það þykir nánast hallærislegt að vera sparsamur. Menn ganga ekki yfir götu þó þeir viti að varan sem þeir ætla að kaupa sé nokkrum krónum ódýrari í búðinni hinum megin. Þetta held ég að sé önnur af tveim veigamestu ástæðunum fyrir háu vöruverði. Hin er auðvitað tollar og háir skattar á vörur og viðskipti.
    Með tímanum hljóta landsmenn að aðlagast markaðsbúskap og borgaralegu samfélagi. Ef einstaklingar eiga afkomu sína undir hagsýni og gætni í meðferð eigin fjár fremur en velvild stjórnmálamanna eða mislyndum höfuðskepnum þá munu þeir læra að vera hagsýnir og þá mun samkeppni lækka verð hér eins og annars staðar. Við skulum samt ekki vera of bjartsýn. Það er hægt að tefja fyrir því að fólk læri þetta og enn heyrast raddir, jafnvel af Alþingi og æðstu stöðum, sem heimta að stjórnvöld bjargi þeim sem hafa klúðrað eigin fjármálum. Þetta er kallað alls konar nöfnum eins og „sértækar efnahagsráðstafanir til að draga úr skuldum heimila“.
    Líki mönnum illa að trúa því að meira en hálf þjóðin eigi sök á háu verðlagi og vilji þeir skella skuldinni á einhverja aðra en sjálfa sig og sína líka þá má benda þeim á stjórnmálamenn sem beita „sértækum efnahagsráðstöfunum“. Ég held að sök þeirra sé töluvert meiri en sölumanna sem hittast á gönguför um Öskjuhlíðina.