Atli Hararson
Samkeppni framhaldsskla

1. Samkeppnisumhverfi

A jafnai er a til marks um samkeppni ef fyrirtki einhverri grein kosta miklu til auglsinga. au eru a togast um viskiptavini. Undanfarin r hefur bori tluvert auglsingum fr framhaldssklum og hsklum. Sumir eirra birta t.d. strar og vandaar auglsingar Morgunblainu og Frttablainu ar sem nemendur eru hvattir til a skja um ennan skla fremur en einhvern annan. Arir frsluailar, t.d. kukennarar, nota lka auglsingar til a laa til sn nemendur. Af essu m tla a nokkur samkeppni s milli fyrirtkja sem bja upp kennslu.

v sem hr fer eftir tla g a fjalla um samkeppni milli framhaldsskla og umhverfi hennar. ur en g kem mr a efninu langar mig a segja nokkur or um samkeppni kukennara. Gera m r fyrir a viskiptavinir, sem eru einkum 16 ra unglingar og foreldrar eirra, vilji f sem besta kennslu fyrir sem lgst ver og skist einkum eftir a last nga leikni og kunnttu til a standast blprf. Ef kukennari hefur or sr fyrir a kenna vel og vi hflegu gjaldi fr hann a lkindum fleiri viskiptavini. Samkeppnin hvetur sem bja kukennslu v til a vinna vel. Slk samkeppni er llum til gs.

Hugsum okkur n a kukennarar hefu ekki aeins a hlutverk a kenna nemendum akstur og umferarreglur og anna sem arf a kunna til a n blprfi. Hugsum okkur a hver eirra byggi til sitt eigi blprf, si a llu leyti um a prfa nemendur sna og ri v hvaa krfur eir yrftu a uppfylla til a f kuskrteini. Vi essi skilyri vri samkeppnisumhverfi hj kukennurum allt anna en a er raun. Nemendur mundu ekki aeins skjast eftir a f sem besta kennslu. eir mundu lka skjast eftir lttari prfum, svo ef a spyrist t a einn kennari vri rum gilegri, a v leyti a hann leyfi nemendum a n prfi tt eir geru smvgileg mistk, fengi hann fleiri viskiptavini. Undir essum kringumstum er hpi a samkeppni kukennara yri llum til gs. Hn gti raunar leitt til ess a menn fru t umferina me minni kunnttu akstri en n er hgt a komast upp me.

Til a gira fyrir misskilning er rtt a taka fram a mr dettur ekki hug a viskiptavinir kukennara skist almennt eftir v a f kuskrteini n ess a kunna bl og mr dettur heldur ekki hug a kukennarar fru upp til hpa a tskrifa hfa kumenn tt eir sju sjlfir um a meta kunnttu nemenda sinna. g held hins vegar a ef nemendur sem telja sig hafa lrt bl fengju a velja milli tveggja lkra prfa til a sanna kunnttu sna, mundu flestir velja a prfi sem eir litu auveldara– ekki endilega til a sleppa vi a lra heldur kannski alveg eins til a draga r lkum vibtarkostnai og koma veg fyrir a smvgileg mistk, prfstress ea anna mta tefi fyrir v a eir fengju kuskrteini. g held lka a ef kukennararnir nnuust nmsmat yri a ekki eins hj eim llum. Jafnvel tt hver og einn ynni eftir bestu samvisku yru prfin misung og sumir fengju or sig fyrir a vera arflega strangir og arir fyrir a vera me vgasta mti. Ef viskiptavinir forast strngu og leita til eirra vgu skrfast krfurnar smm saman niur n ess neinn tli beinlnis a minnka r.

etta sem g hef sagt um kukennslu m draga saman stutt ml annig a samrmt blprf, sem er jafnungt fyrir alla nemendur, skapi umhverfi ar sem samkeppni kukennara er meginatrium til gs. nnuust eir hins vegar sjlfir mat eigin nemendum vri htt vi a samkeppnin hefi a sumu leyti slmar afleiingar. Hvort samkeppni hefur gar ea slmar afleiingar fer sem sagt a nokkru leyti eftir leikreglum, umhverfi og kringumstum.

2. Fyrir hva f framhaldssklar borga

Eins og nefnt hefur veri er n egar tluver samkeppni milli framhaldsskla. Hn er takmrku vegna ess hvernig rki, sem flesta framhaldssklana og greiir nr allan kostna vi rekstur eirra, semur vi sklana um nemendafjlda og fjrframlg. sklasamningi, sem menntamlaruneyti gerir vi hvern skla fyrir sig, er kvei um hva sklinn getur fengi greitt fyrir marga rsnemendur hi mesta. En rsnemandi er nemandi sem stundar nm 35 einingum ri ea skir 35 kennslustundir viku eitt sklar. egar rsnemendur eru taldir er ekki fundin hfatala sklanum heldur talinn saman fjldi eininga sem nemendahpurinn gengst undir prf og deilt tlu me 35. Nemandi, sem gengst undir fullngjandi nmsmat 42 einingum, reiknast t.d. sem 1,2 rsnemendur og nemandi sem aeins stundar 28 eininga nm reiknast sem 0,8 rsnemendur.

Greislur rkisins til framhaldsskla velta aeins v hva nemendur gangast undir fullngjandi nmsmat mrgum einingum, ekki v hvort eir n prfunum og ekki v hvort eir kunna nmsefni vel ea illa. stuttu mli m ora etta svo a greitt s fyrir magn en ekki gi.

Framhaldsskli hefur engan fjrhagslegan vinning af a taka vi fleirum en hann getur fengi greitt fyrir samkvmt sklasamningi. Hver skli reynir v a f inn nemendafjlda sem er vi efri mrk ess sem rki er tilbi a borga honum fyrir. Best er fyrir skla a hefja sklari me nemendum sem eru litlar lkur a gefist upp og fari miri nn, v rki borgar aeins me nemendum sem gangast undir fullngjandi nmsmat vi lok annar. etta ir a ef sklasamningur segir a skli fi greitt fyrir allt a 500 rsnemendur er skastaa ess skla a nemendur su 500 upphafi annar og enginn eirra htti. etta er svona eins konar kvtakerfi, ekki alveg svipa „fullvirisrttinum“ sem margir kannast vi r landbnai.

Ef fyrirsjanlegt er a verulegur hluti nemenda htti miri nn og mti ekki prf getur borga sig fyrir skla sem hefur 500 rsnemenda „kvta“ a byrja me meira en 500 nemendur til a tryggja a eir sem klra prf veri a.m.k. jafnmargir og hgt er a f greitt fyrir.

Undanfarin r hefur nemendum framhaldssklum fjlga tluvert og a hefur stai jrnum a sklarnir gtu teki vi eim llum. suvesturhorninu hafa flestir sklar fengi lka marga nemendur og eir hafa hsrm fyrir. Vi essar astur hafa sklar sem standa einhvern htt hllum fti samkeppni um nemendur ekki urft a ttast verulega fkkun. eir hafa versta falli urft a taka vi helst til mrgum sem eru lkur a tolli illa. etta kann a breytast nstu rum egar nemendum fkkar.

Myndin hr a nean (sem er bygg ggnum fr Hagstofu slands) snir a rgangurinn, sem er fddur 1990 og hefur nm framhaldsskla hausti 2006, er talsvert strri en rgangarnir sem eftir koma. egar kemur fram yfir 1993 fkkar talsvert rgangi svo tla m a nsta ratug fkki nemendum framhaldssklum. Vi hrifin af fkkun rgangi btist a bknm til stdentsprfs verur vntanlega stytt r 4 rum 3 r og s breyting veldur fkkun framhaldssklanema. [1]

Haldist „nemendakvti“ sklanna breyttur nstu rin munu sumir eirra f frri nemendur en hagkvmast er fyrir vegna fmennari rganga og styttingar nmstma. Lklegt er a vi etta harni samkeppnin milli sklanna og fari a hafa meiri hrif starf eirra. a er v full sta til a huga a samkeppnisumhverfinu. Stular a a v a samkeppnin veri llum til gs ea stular a a samkeppni sem hefur heppilegar afleiingar?

3. hyggjuefni

Framhaldssklanemar eru sundurleit hjr og nmi sem eir stunda er af margvslegu tagi. Samkeppnisumhverfi er lka misjafnt eftir nmsbrautum. Kennsla sumum starfsgreinum (t.d. bifvlavirkjun) er aeins boi vi einn skla. Nemendur innmi urfa a gangast undir samrmd lokaprf (.e. sveinsprf) og einstakir sklar ra hvorki hvernig au eru n hvernig rlausnir nemenda eru metnar. ru starfsnmi en lggiltum ingreinum (t.d. sjkralianmi) er nmsmat algerlega byrg einstakra skla og sama m segja um bknm til stdentsprfs n eftir a horfi hefur veri fr v a hafa samrmd stdentsprf ensku, slensku og strfri.

Vegna ess hva fjlbreytnin er mikil er erfitt a alhfa um samkeppnisumhverfi framhaldssklanna. m segja a reglurnar sem ra v hva sklar f mikla peninga fr rkinu hvetji til a hmarka afkst einingum tali. Ef nemendur skla eru me frra mti borgar sig v fyrir sklann a lta hvern eirra klra fleiri einingar svo reiknaur rsnemendafjldi veri sem mestur. etta rstir skla a keyra nemendur gegnum sem flestar einingar og gerir hagkvmt fyrir a minnka fremur en auka vinnu sem nemendur urfa a leggja sig til a klra hverja einingu. S full vinna a ljka 35 einingum ri munu fir teljast vera meira en einn rsnemandi, en s vandalaust a klra meira en 40 einingar ri rtt fyrir vinnu me skla, munu margir teljast sem 1,2 ea jafnvel 1,3 rsnemendur og annig hkka framlagi sem rki greiir til sklans. etta eitt og sr tti a vera hyggjuefni og gefa tilefni til a efast um a samkeppnisumhverfi sklanna s a llu leyti heppilegt. Og v miur er etta ekki eina hyggjuefni. au eru fleiri.

*

Aalnmskr framhaldsskla, almennum hluta (Menntamlaruneyti 2004) segir kafla 7.6:

egar nemandi flyst milli skla sem starfa skv. aalnmskr framhaldsskla og skrir sig ar tiltekna nmsbraut fr hann viurkennda fanga sem hann hefur loki me fullngjandi rangri svo framarlega sem eir eru skilgreindur hluti af eirri braut sem hann innritast .

Yfirleitt mun etta tlka svo a hafi nemandi sem stefnir a tskrifast fr skla A t.d. loki llum skyldufngum strfri vi skla B eigi skli A ekkert a vera a prfa hann strfri. Nemandinn s binn me strfrina og eigi a f nm sitt henni meti a fullu.

Undanfarin r hefur s breyting ori slenskum framhaldssklum a fleiri eirra bja upp fjarnm. Einnig hafa msar stofnanir sem ekki starfa eftir lgum um framhaldsskla teki a bja upp einstaka fanga framhaldssklastigi. etta hefur ori til ess a nemendur geta vaxandi mli stunda nm vi tvr ea fleiri stofnanir samtmis. Samkeppni sklanna er v ekki aeins um a f nemendur inn fullt nm heldur lka um a f nemendur sem eru skrir ara skla inn einstk fg ea fanga. etta hefur msar gar afleiingar og fjlgar kostunum sem nemendur hafa r a velja. Sem dmi m taka a vi sklann ar sem g starfa (Fjlbrautaskla Vesturlands) er fanginn ska 503 mjg sjaldan kenndur. Nemandi sem hefur loki sku 403 og langar a lra meira faginu getur skr sig fjarnm sku 503, t.d. vi Verkmenntasklann Akureyri, og fengi ann fanga metinn sem hluta af kjrsvii til stdentsprfs vi Fjlbrautaskla Vesturlands. En hr fylgir bggull skammrifi.

starfi mnu sem astoarsklameistari vi Fjlbrautaskla Vesturlands ri g vi fjlda nemenda, meal annars um nmsval og skipulagningu nms. undanfrnum rum hafa allmargir sagt mr a eir hafi vali a taka einstaka fanga vi ara skla v eir su lttari ar. Hr hefur bi veri um a ra sumarskla og skla sem bja upp fjarnm veturna. g hef engin ggn sem benda til a fjarnm ea nm sumarskla s a jafnai neitt lttara en hefbundi nm og g bst svo sem ekki vi a sklar sem bja upp essa jnustu su almennt og yfirleitt me auveldari prf en arir sklar. En ar sem nmsmat framhaldssklastigi er byrg einstakra kennara og skla (ef fr eru talin sveinsprf sem nemendur lggiltum ingreinum reyta) er nr hjkvmilegt a krfur einstkum fngum su misjafnar fr einum skla til annars. Meal nemenda spyrjast v t frttir bor vi a ska 303 s me lttara mti essum sta og strfri 403 auveld einhverjum rum sta og vi einn skla s hgt a ljka ensku 503 n ess a taka neitt lokaprf, a dugi a skila verkefnum tlvupsti og jafnvel s hgt a f ara til a vinna au fyrir sig. Vi essi skilyri er auvelt a ra dalina.

*

Hr hef g nefnt tvenns konar hyggjuefni. Anna er a sklar geta auki tekjur snar me v a minnka vinnuna sem nemendur urfa a vinna til a ljka hverri einingu og fjlga annig einingunum sem hver og einn klrar nn. Hitt er a ef kennari einhverri grein krefst mikillar vinnu af nemendum geta eir vaxandi mli leita anna, t.d. me v a taka einstaka fanga fjarnmi ea sumarskla. Erfitt er a meta hve miklum mli etta gerist. g get v ekki fullyrt meira en a vissir ttir samkeppnisumhverfi sklanna ti undir gengisfall nminu, .e. setji rsting skla a draga r nmskrfum annig a nemendur geti loki fleiri einingum me minni vinnu.

Sklakerfi ar sem einstakir sklar ra nmsmati og nmskrfum og nemendur geta ekki aeins vali hvort eir stunda allt sitt nm essum sklanum ea hinum, heldur teki einstk fg eim skla ar sem au eru lttari, bur upp a eir sem skjast (mevita ea mevita) eftir lttari einingum fi a sem eir vilja. S eftirspurn eftir einingum sem ekki arf a hafa fyrir– og s sklunum greitt jafn miki fyrir r og einingarnar sem nemendur urfa a vinna sr inn me lestri og lrdmi, pui og prfum– er afar lklegt a einhver svari eirri eftirspurn.

4. Eftir hverju skjast nemendur?

Sklar sem keppa um nemendur gera a vntanlega me v a bja upp eitthva sem nemendur skjast eftir. Meal ess sem margir nemendur vilja f framhaldssklum er:

  1. G kennsla, kunntta, hfni, menntun, roski.
  2. Viring, prf fr skla sem er liti upp til.
  3. Gott flagslf.
  4. Prfgra ea rttindi.
  5. Sem flestar einingar me sem minnstri fyrirhfn.

Auvita dettur mr ekki hug a allir nemendur skist eftir llu essu. g held v aeins fram a fyrir hvert atrii listanum megi finna fjlmarga nemendur sem skjast eftir v.

skilegt er a samkeppnisumhverfi sklanna ti undir a eir veiti nemendum au gi sem hr eru talin upp undir li 1. Ekki er verra a a stuli lka a v a uppfylla arfir nemenda sem taldar eru upp undir lium 2 og 3. Samkeppni um a koma til mts vi skirnar li 4, .e. eftirskn eftir grum og rttindum, er hins vegar beggja handa jrn og egar hn helst hendur vi a sem tali er li 5 er hn tpast gu betri menntunar og meiri roska.

Erfitt er a fullyra miki um vgi eirra fimm tegunda af „gum“ sem hr voru talin og nemendur skjast eftir sklum. Fyrir suma nemendur skiptir gott flagslf kannski meira mli en allir hinir ttirnir til samans. tla m a eir sem eru leiinni sveinsprf ea framhaldsnm, ar sem vita er a menn vera a kunna nmsgreinar framhaldssklans til a n prfum, vilji umfram allt f ga kennslu og last sem mesta kunnttu og hfni. En hva me sem urfa skrteini r framhaldsskla til a f launahkkun ea fastrningu starf ea sem vilja eiga mynd af sr me stdentshfu en hafa engin mtu form um frekara nm? Mun ekki einhver hluti eirra skjast eftir sem flestum einingum me sem minnstri fyrirhfn. Hltur samkeppni um a gera eim til hfis ekki a draga r vileitni sklanna til a lta nemendur leggja sig fram me roskavnlegum htti?

5. Hva er til ra – lokaor

Nverandi samkeppnisumhverfi framhaldssklanna felur sr httur sem mr finnst full sta til a hafa hyggjur af. Su essar hyggur mnar rttmtar er htt vi a harnandi samkeppni milli skla nstu rum vinni gegn vileitni eirra til a lta nemendur hafa ngu miki fyrir nminu til a a skili sttanlegum rangri.

Vera m a egar su fyrir hendi astur sem stula a samkeppni um a veita sem besta menntun og vinna gegn gengisfalli af v tagi sem hr hefur veri lst. etta arf a kanna og skoa betur en gert hefur veri. Einnig arf a ra og prfa fleiri kosti a bta samkeppnisumhverfi framhaldssklanna.

Ef til vill geta samrmd prf gert eitthvert gagn essa veru. au eru notu innmi hr landi og bknmi vi framhaldsskla flestum ngrannalanda okkar og hafa vissulega sna kosti en lka alvarlega kosti. Vera m a fleiri inntkuprf hskladeildir, eins og tekin hafa veri upp vi lknadeild Hskla slands, ti undir samkeppni um a bja betri menntun fremur en hmarksfjlda eininga me lgmarksfyrirhfn. Kannski ttu hsklar a taka saman og birta ggn um nmsgengi nemenda r einstkum framhaldssklum til a ta undir samkeppni um a ba nemendur sem best undir hsklanm. Hugsanlega tti a draga r krfum Aalnmskrr um a framhaldssklar meti nm hver fr rum, og ef til vill ttu nemendur a taka lokaprf hverri grein vi sklann sem eir tskrifast fr, hvort sem eir hafa noti kennslu ar ea annars staar. Einnig kemur til greina f ha matsaila til a skoa prf og nmskrfur vi einstaka framhaldsskla. Enn fremur m hugsa sr a menntamlaruneyti skipi prfdmara lokafngum, en fyrir slku er nokkur hef hr landi sem g held a hafi gefist okkalega. Mgulegar leiir eru bsna margar. Lklega leysir engin ein eirra allan vanda. En vandinn er til og ml til komi a takast vi hann.


[1] Erfitt er a meta hva nemendum fkkar miki vi essa kerfisbreytingu. En s gert r fyrir a 60% framhaldssklanema veri bknmsbrautum og mealnmstmi eirra styttist r 8 nnum 6 annir gti essi fkkun numi 15% af heildarnemendafjlda. essa treikninga arf a skoa me eim fyrirvara a reynd er mealnmstmi til stdentsprfs lengri en au 4 r ea 8 annir sem vi er mia og sjlfsagt verur mealnmstminn meira en 6 annir eftir a vimiunartminn hefur veri styttur r 4 rum 3 r. Hvort munurinn mealnmstma og vimiunartma eykst ea minnkar vi kerfisbreytinguna er engin lei a sp um. Ekki er heldur nein lei a sp um hvort stytting nms til stdentsprfs leii til ess a fleiri klri bknmsbrautir framhaldsskla og einhverjir sem n gefast upp eftir tv og hlft r haldi fram til loka. Sp um 15% fkkun er v aeins nkvm giskun.