Morgunblašiš


Laugardagur 14. desember 1996. (Menningarblaš )

TYCHO BRAHE OG ĶSLENDINGAR

eftir Einar H. Gušmundsson

Nś eru lišin 450 įr frį fęšingu danska stjörnufręšingsins Tycho Brahe, sem er einn merkasti vķsindamašur Noršurlanda og gjarnan nefndur meš brautryšjendum eins og Kópernķkusi og Galķleo Galķlei. Hér er rakin saga hans og samskipti viš ķslenska biskupa, Gušbrand Žorlįksson og Odd Einarsson.

FLESTIR Ķslendingar kannast sennilega viš hinn snjalla danska stjörnufręšing og endurreisnarmann, Tycho Brahe, manninn sem missti nefiš ķ einvķgi og gekk eftir žaš meš gervinef śr góšmįlmum. Sumir vita kannski lķka aš Brahe (1546-1601) er einn mesti og stórbrotnasti vķsindamašur sem Noršurlönd hafa eignast, og aš ķ vķsindasögunni er hann jafnan nefndur ķ sömu andrįnni og žeir Nikulįs Kópernķkus (1473-1543), Jóhannes Kepler (1571-1630) og Galķleó Galķlei (1564-1642). Žessir snillingar unnu, hver į sinn hįtt, mikil afrek ķ vķsindum, og aš auki mį segja aš žeir hafi įtt hvaš mestan žįtt ķ aš leggja grunninn aš verkum Ķsaks Newtons (1642-1727), mannsins sem mótaši heimsmyndina er viš hann er kennd og ešlisvķsindin hvķldu į allt fram į žessa öld.

Um alla žessa menn mį lesa ķ hinu ašgengilega riti Žorsteins Vilhjįlmssonar, Heimsmynd į hverfanda hveli, en hér er hins vegar ętlunin aš segja ašeins nįnar frį Brahe og žį einkum vissum žįttum er snerta Ķsland og Ķslendinga sérstaklega. Tilefniš er aš ķ desember eru lišin 450 įr frį fęšingu Brahes og žvķ gefst tękifęri til aš minna į nokkrur forvitnileg atriši honum tengd sem sum hver viršast jafnvel hafa falliš ķ gleymsku hér į landi.

Af hįlfu Ķslendinga koma ašallega viš sögu biskuparnir Gušbrandur Žorlįksson (1541/42-1627) og Oddur Einarsson (1559-1630). Mešal annars veršur rętt um meint bréfaskipti Gušbrands og Brahes, męlingu Gušbrands į hnattstöšu Hóla, ķslenska kvašrantinn sem getiš er um ķ męlidagbókum Brahes, heimsóknir Odds til eyjarinnar Hvešnar og Ķslandslżsinguna sem honum hefur veriš eignuš. Žį veršur lķtillega minnst į hiš žekkta verk Keplers, Somnium, žar sem Ķsland kemur skemmtilega viš sögu. Aš lokum veršur svo gluggaš ķ Hina miklu draumabók en hluti žeirrar bókar er sagšur vera verk Brahes. En fyrst nokkur orš um meistarann sjįlfan og verk hans.

Stjörnumeistarinn mikli į Hvešn

Tyge Brahe var af gamalli og valdamikilli danskri ašalsętt. Ķ latneskum ritum sķnum kallaši hann sig jafnan Tycho og undir žvķ nafni hefur hann lengi veriš žekktur um heim allan. Hann fęddist 14. desember 1546 ķ Knudstrup į Skįni sem į žeim tķma tilheyrši Danaveldi. Ęttingjum sķnum til mikillar armęšu valdi hann snemma aš fara ótrošnar slóšir og eftir hįskólanįm ķ Kaupmannahöfn og Leipzig leitaši hann sér frekari žekkingar ķ stjörnufręši og öšrum lęrdómslistum viš mörg helstu fręšasetur ķ Miš-Evrópu. Heim kom hann įriš 1570, hlašinn reynslu og žekkingu en nefstżfšur.

Nęstu įrin dvaldist Brahe ķ Danmörku viš stjarnmęlingar og tilraunir ķ gullgeršarlist sem hann hafši mikinn įhuga į eins og svo margir ašrir į žeim tķma. En ķ nóvember įriš 1572 varš atburšur er olli žįttaskilum ķ lķfi hans og gerši žaš aš verkum aš stjörnufręši varš upp frį žvķ hans helsta višfangsefni. Kvöld eitt kom hann nefnilega auga į nżja bjarta stjörnu į hvelfingunni į staš žar sem engin stjarna hafši įšur veriš. Stjarnan dofnaši smįm saman og hvarf aš lokum eftir marga mįnuši. Brahe tókst aš sżna fram į žaš meš męlingum aš hśn var mun lengra ķ burtu frį jöršinni en tungliš og fęršist ekki śr staš mišaš viš fastastjörnur. Žannig varš hann fyrstur manna til žess aš afsanna hina fornu kenningu Aristotelesar um óbreytanlegt kristalshvel fastastjarnanna. Fyrir žetta varš hann fręgur um allan hinn lęrša heim og öšlašist fljótlega eftir žaš sess sem fremsti stjörnumeistari sķns tķma. Stjarnan, sem viš vitum nś aš var ķ flokki svokallašra sprengistjarna, hefur og alla tķš veriš kennd viš Tycho.

Einn af žeim mönnum sem Brahe heillaši meš afrekum sķnum var Frišrik annar Danakonungur. Sś ašdįun leiddi til žess aš įriš 1576 gerši konungur Brahe aš lénsherra į hinni fögru eyju Hvešn į Eyrarsundi og veitti honum įrlegar tekjur til uppihalds, reksturs og rannsókna sem samsvörušu um einu prósenti af fjįrlögum danska rķkisins. Žetta var aš sjįlfsögšu gķfurlegt fé og hvorki fyrr né sķšar hefur nokkur einstaklingur eša stofnun fengiš hlutfallslega jafnmikiš fjįrmagn til vķsindarannsókna.

Į Hvešn reisti Brahe hinar glęsilegu stjörnuathugunarstöšvar Śranķuborg og Stjörnuborg. Žar hannaši hann og lét smķša mikinn fjölda męlitękja sem voru mun nįkvęmari en įšur hafši žekkst, og framkvęmdi meš žeim męlingar į öllum hugsanlegum stjarnfręšilegum fyrirbęrum. Į žessum tķma var sjónaukinn ekki enn kominn til sögunnar svo aš allar stjörnuathuganir fóru fram meš berum augum. Nišurstöšurnar og lżsingar į męlitękjum gaf Brahe śt į bókum sem prentašar voru ķ prentsmišju er hann lét koma upp į eynni, og pappķrinn ķ bękurnar var bśinn til į stašnum. Sér til ašstošar viš stjarnmęlingar hafši hann aš jafnaši nokkra fasta starfsmenn sem og żmsa lęrlinga er sķšar uršu margir hverjir žekktir stjörnufręšingar, biskupar, prestar og kennarar. Oddur Einarsson var til dęmis ķ lęri hjį Brahe ķ skamman tķma og ķ vešurdagbók stjörnumeistarans er getiš um komu Odds til Hvešnar 2. mars 1585 en ekki er vitaš hversu lengi hann dvaldist į eynni ķ žaš skiptiš. Ķ dagbókinni er einnig getiš um ašra heimsókn Odds dagana 12. til 16. aprķl 1589 en hann var žį ķ Danmörku til aš taka biskupsvķgslu sem fram fór 25. mars, žótt ekki fengi hann konungsbréf fyrr en 7. aprķl. Žessar dagsetningar er rétt aš hafa ķ huga hér į eftir žegar rętt veršur um ķslenska kvašrantinn į Hvešn.

Svo mikiš orš fór af Brahe og žvķ sem fram fór į Hvešn aš oft var mjög gestkvęmt į eynni. Ķ hópi gesta voru bęši fįtękir nįmsmenn og aušugir ašalsmenn, jafnt leikir sem lęršir. Vitaš er meš vissu aš tveir ašrir Ķslendingar en Oddur heimsóttu Brahe į eyna, en žvķ mišur er ekkert um žį vitaš persónulega annaš en žaš aš žeir eru kallašir stśdentar ķ vešurdagbókinni og komu til stuttrar dvalar er hófst 10. aprķl 1592. Brahe įtti alla tķš mikil bréfaskipti viš menn, bęši um stjarnfręšileg sem og um veraldleg efni og hafa mörg bréfanna komiš śt į prenti. Ķsland eša Ķslendingar koma ekki viš sögu ķ žeim bréfum sem varšveist hafa, nema hvaš minnst er į Odd ķ einu žeirra (bréfi Konrįšs nokkurs frį Bergen til Brahes 23. október 1594). Žaš žżšir mešal annars aš bréf žau sem tališ er aš hafi fariš milli Gušbrands og Brahes eru löngu tżnd. Hins vegar mį fęra nokkur rök fyrir žvķ aš žeir hafi raunverulega skrifast į eša haft einhver önnur samskipti og veršur fjallaš nįnar um žaš sķšar.

Brahe starfaši af fullum krafti į Hvešn allt til įrsins 1597 en žį hrökklašist hann śr landi eftir nokkurra įra deilur viš Kristjįn fjórša sem tekiš hafši viš völdum 1588. Hinn nżi konungur hafši talsveršan įhuga į stjörnufręši en žeir Brahe įttu ekki skap saman. Mešal annars er tališ aš fręgš stjörnumeistarans hafi fariš mjög fyrir brjóstiš į konungi enda kastaši hśn frekar ljóma į Frišrik föšur hans en hann sjįlfan. Aš auki var Brahe bęši skapmikill og hrokafullur og įtti erfitt meš aš vera konungi hlżšinn og undirgefinn. Eitt leiddi af öšru og svo fór aš Brahe yfirgaf Hvešn fyrir fullt og allt. Hann tók meš sér flest žaš sem ekki var naglfast, žar į mešal öll smęrri męlitęki, en sendi sķšar eftir eftir žeim stęrri. Aš nokkrum įrum lišnum lét konungur hins vegar rķfa Śranķuborg og Stjörnuborg og seldi mestan hluta efnisins, en afganginn notaši hann ķ bśstaš fyrir frillu sķna Karenu Andersdóttur. Hann geršist žó ekki algjörlega frįhverfur stjörnufręši og löngu sķšar reisti hann sjįlfur nżja og glęsilega stjörnuathugunarstöš ķ Kaupmannahöfn. Sś bygging stendur enn og gengur undir nafninu Sķvaliturn.

Žrįtt fyrir talsverša hrakninga eftir brottförina frį Hvešn tókst Brahe aš gefa śt nokkur mikilvęg rit um rannsóknir sķnar į eynni, en į endanum hafnaši hann ķ Prag meš fjölskyldu sķna og allt sitt hafurtask. Žar gekk hann ķ žjónustu Rśdólfs annars sem keisaralegur stęršfręšingur, en ašstaša og allur ašbśnašur var til muna verri en hann įtti aš venjast į Hvešn. Ķ Prag tók hann žó žįtt ķ einu fręgasta vķsindasamstarfi allra tķma. Hér er įtt viš hiš stormasama samstarf hans viš Jóhannes Kepler žar sem Brahe var fyrst og fremst ķ hlutverki męlimeistarans en Kepler ķ hlutverki kenningasmišsins. Sś samvinna tók snöggan enda 24. október 1601, en žann dag dó Brahe śr veikindum er sennilega stöfušu af sprunginni žvagblöšru og kvikasilfurseitrun. Stjörnumeistarinn mikli var allur, 54 įra aš aldri. Frį sjónarhóli nśtķmans eru hinar nįkvęmu męlingar Brahes į göngu himintungla į hvelfingunni tvķmęlalaust merkasta framlag hans til vķsindanna. Kepler notaši žęr ķ reikningunum er leiddu til lögmįlanna žriggja sem viš hann eru kennd og gefa nęr fullkomna lżsingu į hreyfingu reikistjarnanna um sólina. Žaš kom svo sķšar ķ hlut Newtons aš śtskżra nišurstöšur Keplers meš lögmįlum sķnum um kraftverkun og žyngdarafl.

Brahe skipar einnig stóran sess ķ vķsindasögunni sem sį mašur er fyrstur sżndi fram į žaš meš beinum athugunum aš sjįlfur Aristóteles hafši rangt fyrir sér ķ veigamiklum atrišum. Įšur hefur veriš getiš um athuganir hans į nżju stjörnunni įriš 1572 og rannsóknir hans į halastjörnum sżndu ótvķrętt aš žessi fyrirbęri voru mun lengra ķ burtu frį jöršinni en tungliš og gįtu žvķ alls ekki veriš skammvinn ljósfyrirbęri ķ lofthjśpnum eins og Aristóteles hafši įšur haldiš fram og menn trśaš ķ blindni öldum saman. Brahe leyfši sér einnig aš benda į žaš aš töflur um hreyfingu himintungla, sem reiknašar voru į grundvelli jaršmišjukenningarinnar, voru oft mjög ónįkvęmar. Žaš er žvķ nokkuš ljóst aš lķta mį į Brahe sem uppreisnarmann gegn rķkjandi višhorfum og sem slķkur ruddi hann brautina fyrir ašra, mešal annars menn eins og Kepler og Galķleo.

Sjįlfur taldi Brahe hins vegar aš kórónan į ęvistarfi sķnu vęri heimsmynd sś er viš hann er kennd. Brahe var mikill ašdįandi Kópernķkusar en žrįtt fyrir ķtarlegar tilraunir tókst honum aldrei aš sjį hina minnstu hlišrun į stöšu fastastjarnanna. Slķk hlišrun er óhjįkvęmileg ef žaš er jöršin sem snżst um sólina en ekki öfugt. Žaš sem Brahe vissi nįttśrulega ekki var aš fastastjörnurnar eru svo langt ķ burtu og hlišrun žeirra žar af leišandi svo lķtil aš hśn er ekki męlanleg nema meš ašstoš góšra sjónauka. Slķk tęki voru ekki til į dögum Brahes og hann dró žvķ ranglega žį įlyktun af męlingum sķnum aš jöršin vęri ķ mišju alheimsins. Eftir miklar vangaveltur setti hann aš lokum fram heimsmynd žar sem jöršin er ķ mišju fastastjörnuhvelsins og um hana snśast bęši tungl og sól. Žetta var žó ekki gamla góša jaršmišjukenningin endurborin žvķ aš hjį Brahe eru allar reikistjörnurnar į hringlaga brautum um sólina en ekki jöršina. Heimsmynd žessa, sem er nįttśrulega röng, taldi Brahe vera merkasta framlag sitt til žekkingarinnar. Hér er um aš ręša mjög gott dęmi um žaš sem oft gerist ķ vķsindarannsóknum: Menn vita aldrei meš vissu hvaša nišurstöšur eša kenningar žaš eru sem koma til meš aš skipta mestu mįli žegar til lengri tķma er litiš. Hitt ber žó aš ķtreka aš heimsmynd Brahes var frįhvarf frį gömlu jaršmišjukenningunni og hśn įtti talsveršu fylgi aš fagna mešal stjörnufręšinga langt fram eftir sautjįndu öldinni. Hśn hefur žvķ įn efa įtt verulegan žįtt ķ aš ryšja brautina fyrir sólmišjukenninguna ķ hinum lęrša heimi.

Gušbrandur biskup og hnattstaša Hóla

Gušbrandur Žorlįksson Hólabiskup var tvķmęlalaust sį Ķslendingur į sextįndu öld sem best var aš sér ķ stjörnufręši og öšrum stęršfręšilegum lęrdómslistum. Til dęmis segir Arngrķmur lęrši frį žvķ ķ minningarriti sķnu um Gušbrand aš biskup hafi veriš hneigšur til slķkra fręša og aš hann hafi sjįlfur séš hjį honum bękur eftir žekkta stęršfręšinga og stjörnufręšinga eins og Georg Peurbach, Erasmus Reinhold, Peter Apian og Oronce Finé, og aš ķ bókunum hafi mįtt sjį żmsar skriflegar athugasemdir og višbętur biskups. Žį getur Arngrķmur žess einnig aš Gušbrandur hafi bśiš til himinhnött žar sem tekiš var tillit til hnattstöšu Ķslands. Hnöttinn gaf hann Jóhanni Bockholt höfušsmanni į Bessastöšum mešan vinskapur var enn žeirra ķ milli. Einnig mun Gušbrandur hafa byrjaš į smķši jaršlķkans sem honum aušnašist žó ekki aš ljśka vegna annrķkis og krankleika į seinni įrum.

Ķ Brevis commentarivs frį 1593 hafši Arngrķmur įšur sagt frį įkvöršun Gušbrands į breidd Hóla. Męlingin gaf nišurstöšuna 65 44' sem er mjög nęrri réttu lagi. Gušbrandur notaši nišurstöšu sķna mešal annars ķ śtreikningum į göngu sólar noršanlands er hann birti įriš 1597 ķ rķmbókinni Calendarium en sś bók mun vera fyrsta almanakiš meš stjarnfręšilegum śtreikningum sem mišašir eru viš ķslenskar ašstęšur.

Ķ Crymogęa frį 1609 getur Arngrķmur um tilraun Gušbrands til aš męla lengd Hóla ķ tengslum viš tunglmyrkva. Sś męling var ekki eins nįkvęm og hin fyrri, enda voru lengdarmęlingar lengi vel mun erfišari en breiddarmęlingar. Įstęšan er sś aš til aš finna breiddina žarf fyrst og fremst góšan hornamęli, til dęmis kvašrant eša sextant. Til aš įkvarša lengdina žarf hins vegar mjög nįkvęmar klukkur eša nįkvęmar skrįr yfir myrkva eša önnur fyrirbęri er tengjast göngu reikistjarna og tungla žeirra. Į dögum Gušbrands voru hvorki til nęgjanlega nįkvęmar klukkur né skrįr og žaš var ekki fyrr en löngu sķšar sem lengdarmęlingar uršu jafnįreišanlegar og breiddarmęlingar.

Į hinu fręga Ķslandskorti Gušbrands, sem stungiš var ķ eir įriš 1585, eru Hólar sżndir meš breiddina 66 55 sem er rśmlega einni grįšu of noršarlega. Žaš er žvķ ljóst aš hin nįkvęma męling biskups į breidd stašarins var gerš eftir aš hann lét kortiš af hendi til Anders Sörensens Vedels, hins kunna sagnaritara Dana, sem kom žvķ įfram til śtgefandans Abrahams Ortelķusar. Sennilegast er aš męlingin hafi veriš framkvęmd eftir 1584. Nįnari tķmasetning er ekki möguleg nema hvaš ljóst er aš hśn er framkvęmd fyrir śtkomu Brevis commentarivs įriš 1593.

Svo nįkvęm var męling Gušbrands aš į žeim tķma var ašeins til aš jafna breiddarmęlingum samtķmamannsins Tychos Brahes. N.E. Nörlund telur ķ kaflanum um Gušbrand ķ hinni merku kortasögu sinni, Islands Kortlęgning, aš žetta eitt bendi eindregiš til žess aš biskup hafi veriš ķ einhverjum tengslum viš meistarann og jafnvel skrifast į viš hann. Engir ašrir en Brahe og lęrisveinar hans hafi haft nęgjanlega góš tęki og ašferšir til aš framkvęma svo nįkvęmar męlingar.

Žetta er ķ fullu samręmi viš žaš sem żmsir ašrir sagnaritarar hafa haldiš fram en eins og įšur sagši hafa žó engin hinna meintu bréfa varšveist og Arngrķmur lęrši getur hvergi um slķk samskipti ķ ritum sķnum sem śt af fyrir sig er athyglisvert. Hins vegar styšur žaš tilgįtuna aš Brahe var vel kunnugt um breiddarmęlingu Gušbrands og getur hennar ķ skrį sinni yfir hnattstöšu helstu staša į noršurhveli. Žvķ mišur er ekki hęgt aš dagsetja skrįna žar eš hśn var ekki prentuš fyrr en įriš 1640 ķ annarri śtgįfu bókarinnar Astronomia Danica eftir Christian Sörensen Longomontanus, helsta lęrisvein og ašstošarmann Brahes. Žvķ er ekki ljóst hvort Brahe hefur fengiš upplżsingarnar beint frį Gušbrandi sjįlfum eša hvort Oddur Einarsson hefur fęrt honum fréttirnar eša sent meš einhverjum hętti. Ķ žessu sambandi er einnig rétt aš minna į aš Anders Sörensen Vedel, sį er Gušbrandur sendi kort sitt įriš 1584, var einn af bestu vinum Brahes žótt ekki legši hann sérstaklega stund į stjörnufręši.

Og žį er komiš aš žvķ aš segja frį ķslenska kvašrantinum į Hvešn. Ķ męlidagbókum Brahes fyrir dagana 24. og 26. aprķl 1589 er getiš um įkvöršun į hįdegishęš sólar meš nżjum kvašranti sem kenndur er viš Ķsland. Einnig er frį žvķ sagt aš hann hafi veriš notašur til aš męla hįgönguhęš stjörnunnar Spķku 23. aprķl. Žessa tękis er hvergi annars stašar getiš ķ męlidagbókunum eša öšrum verkum Brahes og bendir žaš til žess aš žaš hafi ašeins veriš notaš žessa tilteknu daga eins og um skošun eša reynslunotkun hafi veriš aš ręša. Af skrįšum męlinišurstöšum mį rįša aš nįkvęmni kvašrantsins hefur numiš einni bogmķnśtu.

Nś vaknar ešlilega sś spurning hvaša męlitęki žetta hafi veriš og hvers vegna žaš var kennt viš Ķsland. Ķ žvķ sambandi er rétt aš minna į aš Oddur Einarsson var einmitt staddur ķ heimsókn į Hvešn um svipaš leyti og kvašranturinn var notašur til męlinga. Er ekki hugsanlegt og jafnvel sennilegt aš męlitęki žetta hafi veriš smķšaš į Hvešn aš beišni Odds eša Gušbrands og aš Oddur hafi haft žaš meš sér til Ķslands voriš 1589? Ef žetta er kvašranturinn sem Gušbrandur notaši til aš įkvarša breiddarstig Hóla žį er komin einföld og ešlileg skżring į žvķ hvers vegna męlingin var svo nįkvęm: Gušbrandur studdist ekki ašeins viš męliašferšir Brahes heldur notaši hann męlitęki śr smišju sjįlfs meistarans! Ķ žessu sambandi mį nefna aš Brahe hafši įvallt ķ žjónustu sinni mjög fęra mįlmsmiši sem ašstošušu hann viš žróun og smķši stjörnumęlingatękja. Žótt Gušbrandur hafi veriš annįlašur hagleiksmašur er frekar ósennilegt aš hann hafi haft žį tęknižekkingu eša žau efni sem til žurfti til aš smķša sjįlfur jafn nįkvęman hornamęli og hér er til umręšu. Og er ekki lķklegt aš Arngrķmur lęrši hefši getiš žess ķ ritum sķnum ef svo hefši veriš?

Sumir sagnaritarar hafa velt žvķ fyrir sér hvort žeir Gušbrandur og Brahe hafi nokkurn tķmann hist. Um žetta er ekkert vitaš meš vissu en žaš er žó vel hugsanlegt žar sem žeir stundušu bįšir nįm viš Hafnarhįskóla į svipušum tķma. Brahe kom žangaš voriš 1559, žį ašeins tólf įra gamall, og hann fór ekki til Leipzig fyrr en ķ febrśar 1562. Gušbrandur, sem var fjórum eša fimm įrum eldri en Brahe, mun hins vegar hafa hafiš nįm haustiš 1560 (sumir segja 1561) og lauk žvķ įriš 1564. Aš auki dvaldist Gušbrandur sķšar ķ Kaupmannahöfn ķ tvo vetur, fyrst 1568-69 og aftur 1570-71. Fyrri veturinn var Brahe reyndar į nįmsferšalagi ķ Miš-Evrópu en hinum seinni eyddi hann aš hluta hjį fręnda sķnum Steen Bille į Skįni og stundaši ašallega rannsóknir ķ gullgeršarlist. Hver veit nema leišir žeirra Gušbrands hafi legiš saman, annaš hvort ķ Höfn eša į Skįni? Aš lokum er rétt aš nefna eitt forvitnilegt atriši sem sżnir ótvķrętt aš Brahe hefur haft einhver sambönd į Ķslandi įšur en Oddur Einarsson kemur til žeirrar sögu. Ķ bókum Brahes er mešal annars fjallaš um athuganir hans į deildarmyrkva į tungli 31. janśar 1580. Ķ eftirmįla getur hann žess aš Jóhann Bockholt höfušsmašur hafi einnig fylgst meš myrkvanum frį Bessastöšum og ber męlingar hans saman viš sķnar. Į Gušbrand, góškunningja Bocholts, er hins vegar ekkert minnst frekar en annars stašar ķ verkum Brahes.

Oddur Einarsson og Ķslandslżsingin

Ķ ķslenskum sagnaritum er išulega getiš um tengsl Odds Einarssonar viš Tycho Brahe og heimsóknir hans til Hvešnar sem žegar hefur veriš rętt um hér aš framan. Sagnaritarar bęta oftast viš aš Oddur hafi veriš mjög vel aš sér ķ stjörnufręši og stęršfręši. Engin įstęša er til aš ętla annaš en aš žaš sé rétt. Oddur var ekki ašeins ķ lęri hjį Brahe um tķma heldur hefur hann įn efa lęrt żmislegt ķ stęršfręšilegum lęrdómslistum hjį Gušbrandi biskupi į nįmsįrum sķnum ķ Hólaskóla. Oddur hafši og nįiš samband viš biskup eftir heimkomuna frį Kaupmannahöfn, fyrst sem rektor į Hólum og sķšar sem biskup ķ Skįlholti, en eins og kunnugt er var žaš ašallega Gušbrandi aš žakka aš Oddur fékk hiš valdamikla embętti. Gušbrandur mun einnig hafa haft mikiš įlit į Oddi sem lęrdómsmanni og segir žaš vęntanlega sķna sögu.

Aš sögn ķslenskra sagnaritara fór og mikiš orš af gįfum og lęrdómi Odds į nįmsįrum hans ķ Höfn og žar nįši hann nokkrum frama sem umsjónarmašur į stśdentagarši, en slķk staša kom ašeins ķ hlut efnilegra nįmsmanna. Ķ bókum skólans er žess getiš aš hann hafi haldiš žrjį hįskólafyrirlestra, svokallašar dispśtatķur, į įrunum 1583-85, en ekki er lengur vitaš um hvaš erindin fjöllušu. Žaš eitt aš hann skuli hafa veriš ķ vist hjį Brahe, žótt ķ skamman tķma hafi veriš, bendir og til žess aš hann hafi kunnaš sitthvaš fyrir sér ķ lęrdómslistum sķns tķma. Svo skemmtilega vill til aš umsögn Brahes um Odd hefur varšveist. Hana er aš finna ķ ótķmasettri skrį um żmsa lęrisveina stjörnumeistarans og žar segir um Odd biskup aš hann sé ķ mešallagi sem mįlamašur og aš öšru leyti ekki óupplżstur (Otto Wislandus Islandus, episcopus in Islandia, est mediocris gramaticus aliasque non ignarus)! Hér kvešur viš örlķtiš annan tón en hjį ķslenskum sagnariturum en hafa ber ķ huga aš Brahe var mjög gagnrżninn aš upplagi og gerši miklar kröfur til samferšamanna sinna.

Ķ ljósi žess sem hér hefur veriš sagt veršur žaš aš teljast eftirtektarvert aš ekki er vitaš meš vissu um nein verk eftir Odd er tengjast beint stjörnufręši eša öšrum stęršfręšilegum lęrdómslistum, hvorki tķmatalsreikningum, hnattstöšumęlingum eša landabréfum.

Žó er hugsanlega um eina undantekningu aš ręša. Hér įtt viš hina kunnu Ķslandslżsingu sem kom śt į prenti įriš 1971 ķ ķslenskri žżšingu Jakobs Benediktssonar. Mikil óvissa hefur lengi rķkt um höfundinn en ķ formįla aš ķslensku śtgįfunni setur Jakob fram skemmtilega sannfęrandi en óbein rök fyrir žvķ aš hann sé enginn annar en Oddur Einarsson og aš hann hafi lagt drög aš ritinu ķ Kaupmannahöfn veturinn 1588-89. Žaš er žó eitt sérkennilegt smįatriši sem stingur ķ augun žegar žessi tilgįta Jakobs er könnuš nįnar. Ķ 3. kafla ķ fyrri hluta bókarinnar er fjallaš um hnattstöšu Ķslands og göngu sólar hér į landi. Ljóst er aš sį er žar heldur į penna er hvort tveggja ķ senn mikill lęrdóms- og gįfumašur. En ķ umfjölluninni um hnattstöšuna segir mešal annars:

"En viš nįkvęmari įkvöršun į legu Ķslands hlżt ég aš fylgja śtreikningum lęršra manna, nefnilega Apianusar og annarra, sem um fjölda breiddarbauga frį mišbaug allt til Ķslands viršast ekki vera fjarri hinu rétta, hvort sem žeir setja 64., 65., 66. eša 67. breiddarbaug um mitt Ķsland. Ķsland er nefnilega svo vķšlent aš žaš gęti jafnazt į viš heilt konungsrķki og žvķ geta sumir stašir į žvķ veriš į einni breidd en ašrir į annarri o. s. frv. Annars mętti ef til vill komast nęr hinu rétta ķ žessu efni meš hversdagslegum athugunum. Og satt best aš segja hef ég til žessa heldur lķtiš kynnt mér kenningar ķ landafręši og reyndar minna en maklegt hefši veriš žvķ aš mér hefur einkum leikiš hugur į aš gefa gaum aš lengd dags og nętur į Ķslandi."

Er sennilegt aš höfundur žessara orša hafi haft nįin lęrdómstengsl viš menn eins og Gušbrand Hólabiskup og Tycho Brahe? Žaš er nįttśrulega hugsanlegt, en žį hefur hann ekki lęrt mikiš af žeim um hnattstöšumęlingar og kortagerš! Sérstaka athygli vekur žó aš hvorki er minnst į Ķslandskort Gušbrands né męlingu hans į breidd Hóla. Eini kortageršarmašurinn sem vitnaš er til er Peter Apian (1495-1552) og bendir žaš til žess aš höfundur Ķslandslżsingar hafi annaš hvort ekki žekkt til verka Gušbrands eša žį ekki tališ žau sérlega mikils virši. Ef žaš er virkilega rétt žį er ljóst aš ekki getur veriš um Odd Einarsson aš ręša og höfundur Ķslandslżsingarinnar er enn ófundinn.

Draumur Keplers

Įriš 1634 kom śt ķ borginni Sagan ķ Slesķu merkileg bók eftir Jóhannes Kepler sem lįtist hafši nokkrum įrum įšur. Rit žetta, Somnium seu astronomia lunari (Draumurinn eša stjörnufręši į tunglinu), var frį hendi höfundar fyrst og fremst hugsaš sem įróšursrit fyrir sólmišjukenningu Kópernķkusar, en frįsögnin er ķ bśningi skįldsögu sem fjallar um feršalag til tunglsins og atburši sem žar ber fyrir augu bęši į yfirboršinu og į stjörnuhimninum. Ķ ljósi nśtķma bókmenntasögu veršur žvķ tvķmęlalaust aš telja Somnium eina fyrstu vķsindaskįldsöguna en aš auki er hśn merkt framlag til stjörnufręši.

Frį sjónarhóli Ķslendinga er žessi bók Keplers žó einkum įhugaverš vegna žess aš ašalsöguhetjurnar eru ķslenskar og hluti sögunnar gerist į Ķslandi. Aš auki er vķša minnst į Ķsland ķ ķtarlegum athugasemdum sem Kepler taldi naušsynlegt aš lįta fylgja. Žar kemur mešal annars fram aš hann hefur fengiš żmsar upplżsingar um landiš hjį Tycho Brahe, en annaš hefur hann sótt ķ landfręširit samtķmans og er žar um aš ręša hęfilega blöndu af stašreyndum og żkjum eins og viš er aš bśast žegar haft er ķ huga hvenęr sagan er skrifuš. Upplżsingarnar sem hann hefur eftir Brahe segir hann stjörnumeistarann hafa fengiš hjį ónafngreindum ķslenskum biskupi. Mešal annars į biskupinn aš hafa sagt Brahe aš Ķsland liggi nįlęgt heimskautsbaug og aš Ķslendingar séu sérstaklega gįfašir. Einnig aš ķslenskar stślkur hafi žaš fyrir siš, žegar žęr hlżša į gušsorš ķ kirkju, aš sauma orš og setningar meš litžręši ķ léreft meš ótrślegum hraša.

Hér gefst žvķ mišur ekki svigrśm til aš rekja efni bókarinnar ķ smįatrišum en ķ ašalatrišum er žrįšurinn žessi: Bókin hefst į žvķ aš Kepler segist hafa sofnaš eina nóttina og žį hafi sig dreymt aš hann vęri aš lesa ķ bók. Ašalsöguhetjurnar ķ draumbók žessari eru Ķslendingar, ungur mašur aš nafni Duracotus og móšir hans Fiolxhilde, sem er fjöllkunnug mjög og fer oft meš son sinn upp ķ hlķšar Heklu til aš tķna grös ķ galdraseyš. Mįl žróast žannig aš Fiolxhilde selur son sinn ķ hendur skipstjóra nokkrum sem siglir meš hann ķ įtt til Noregs. Į leišinni kemur skipiš viš į Hvešn žvķ aš ķslenskur biskup hafši bešiš skipstjórann fyrir bréf til Tychos Brahes. Duracotus er settur ķ land vegna sjóveiki og nęstu fimm įrin er hann ķ lęri hjį stjörnumeistaranum. Aš žvķ loknu fer hann aftur heim til Ķslands. Viš heimkomuna verša fagnašarfundir meš žeim Duracotusi og Fiolxhilde og hśn telur hann nś vera undir žaš bśinn aš taka viš žeirri fornu žekkingu sem hśn bżr yfir. Mešal annars segir hśn honum frį žvķ aš hśn sé ķ tengslum viš żmsa anda en žó sérstaklega einn sem flytur hana į hvern žann staš er hśn óskar sér. Ef vegalengdir eru hins vegar of miklar gefur andinn henni allar naušsynlegar upplżsingar og er žaš jafn gott og aš vera į stašnum sjįlfum. Kvöld eitt kallar hśn į andann og hann lżsir fyrir žeim męšginum hvernig hann og ašrir andar fara aš žvķ aš flytja menn til tunglsins og hvaš sé žar aš finna. Hér tekur viš ašalefni bókarinnar sem er ķtarleg lżsing andans į hreyfingu sólar og reikistjarna séš frį tunglinu og umfjöllun um jarš- og sólmyrkva. Hann lżsir og landslagi į tunglinu og tunglbśum og lķfi žeirra. Frįsögninni lżkur meš žvķ aš Kepler segist hafa vaknaš upp ķ mišri lżsingu į vešurfari tunglsins og hafi žaš mįš śt endi bókarinnar sem hann var aš lesa ķ draumnum. Lesendur Keplers fį žvķ engar frekari upplżsingar um žau Duracotus og Fiolxhilde eša örlög žeirra.

Til gamans mį geta žess aš Kepler segir frį žvķ ķ athugasemdum sķnum hvernig nöfn ašalsöguhetjanna eru til komin. Skosk įhrif hafi valdiš žvķ aš aš nafniš Duracotus varš fyrir valinu en oršiš fiolx hafi hann hins vegar séš tengt żmsum stöšum į Ķslandi į ęvagömlu Evrópukorti. Skżringin į žessu kann aš vera sś aš Kepler hafi lesiš rangt af kortinu žannig aš fiord (fjöršr?) eša fjall (fjöll?) varš fiolx. Ķ žvķ sambandi mį nefna aš Kepler kunni ekki norręn mįl og aš auki mun hann hafa veriš sjóndapur.

Hin mikla draumabók

Į sextįndu öld og reyndar langt fram eftir žeirri sautjįndu voru stjörnuspįdómar enn taldir mikilvęgur hluti stjörnufręšinnar og flestir stjörnumeistarar lögšu stund į stjörnuspeki samhliša eiginlegum stjörnuathugunum. Tycho Brahe var engin undantekning frį žessu. Hluti af skyldum hans viš Frišrik konung var aš reikna įrleg almanök mišuš viš danskar ašstęšur og aš hętti samtķmans flutu žį oft meš langtķmaspįr um vešriš byggšar į afstöšu himintungla. Aš auki reiknaši hann eftir öllum kśnstarinnar reglum stjörnuspįkort fyrir prinsana žrjį, syni Frišriks. Eftir žvķ sem stjarnmęlingum į Hvešn fleygši fram missti Brahe hins vegar smįm saman alla trś į spįkort og stjörnuspįdóma og hin seinni įr aš minnsta kosti vildi hann ekki lįta bendla sig viš svo ónįkvęm fręši. Žaš kom žó ekki ķ veg fyrir aš ķ augum alžżšu var hann alla tķš fyrst og fremst žekktur sem stjörnuspįmašur frekar en stjörnufręšingur. Fręgš hans gerši žaš og aš verkum aš margs konar hjįtrś var tengd nafni hans, eins og til dęmis hin ęvaforna trś į óhappadaga įrsins sem ganga vķša undir nafninu Tycho Brahe-dagar žó aš Brahe hafi hvergi komiš žar viš sögu. Žį eru til į prenti bęši draumarįšningar og forlagaspįr sem eignašar eru meistaranum, en sjįlfur getur hann hvergi um slķkt ķ ritum sķnum eša bréfum.

Ein slķk bók er Tyge Brahes Drömme og Spaabog sem kom śt į prenti ķ Kaupmannahöfn įriš 1872 og mešal annars er sagt frį ķ įšurnefndu verki Žorsteins Vilhjįlmssonar, Heimsmynd į hverfanda hveli. Annaš svipaš rit Brahes er Hin mikla draumabók sem Ugluśtgįfan gaf śt ķ Reykjavķk įriš 1923. Ritstjóra er ekki getiš en ķ undirtitli segir aš hér séu į feršinni: "Žśsund draumarįšningar įsamt happa- og óhappadögum įrsins. Stjörnuspįdómar um forlög og lyndiseinkunnir manna śtreiknašir af hinum heimsfręga stjörnumeistara Tyge Brahe". Lauslegur samanburšur į žessum samtķningi og dönsku bókinni sżnir aš ekki er um beina žżšingu aš ręša og ekkert er hęgt aš fullyrša um žaš hvort eitthvaš af efni ritanna megi rekja til Tychos Brahes. Hins vegar er žar margt skemmtilegt aš finna og hvort sem Brahe er nś höfundur eftirfarandi forlagaspįr ķ Hinni miklu draumabók eša ekki žį er vel viš hęfi aš gera hana aš lokaoršum žessa stutta yfirlits um stjörnumeistarann. Spįin er sögš gilda um alla žį sem fęddir eru ķ desember og hśn ętti žvķ aš hafa įtt sérstaklega vel viš um Brahe sjįlfan:

Eins og sķšasti mįnušur įrsins er kaldur og stormasamur žannig er lķka lķf žeirra sem ķ žeim mįnuši fęšast oft mjög stormasamt; en eins og hin helgu jól eru sķšast į įrinu, žannig enda oft lķfdagar desemberbarnanna ķ gleši, samfara dygšum og gušsótta, og įnęgju yfir miklu lķfsstarfi og mörgum sigrum.

Nokkrar heimildir: 1) Thoren, V.E.: The Lord of Uraniborg: A Biography of Tycho Brahe. Cambridge University Press, 1991. 2) Žorsteinn Vilhjįlmsson: Heimsmynd į hverfanda hveli, I og II. Mįl og Menning, Reykjavķk, 1986-1987. 3) Brahe, T.: Tychonis Brahe Dani Opera Omnia I-XV. Ritstjóri J.L.E. Dreyer. Gyldendal, Kaupmannahöfn, 1913-1929. 4) Nörlund, N.E. : Islands Kortlęgning. Kaupmannahöfn, 1944. 5) Oddur Einarsson (?): Ķslandslżsing. (Meš formįlum eftir Jakob Benediktsson og Sigurš Žórarinsson). Menningarsjóšur, Reykjavķk, 1971. 6) Rosen, E.: Kepler's Somnium. The Dream or Posthumous Work on Lunar Astronomy. Translated with commentary by Edward Rosen. University of Wisconsin Press, 1967. 7) Hin mikla draumabók. Ugluśtgįfan, Reykjavķk, 1923.

Höfundur er prófessor ķ stjarnešlisfręši.

Myndatextar:

TYCHO Brahe fertugur aš aldri.

ŚRANĶUBORG įsamt skrśšgarši Brahes.

STJöRNUBORG.

HINN fręgi himinhnöttur Brahes sem eyšilagšist ķ brunanum mikla ķ Kaupmannahöfn įriš 1728.

MŚRKVAŠRANTURINN mikli į Hvešn.

EINN af fjölmörgum kvašröntum į Hvešn. Žessi var śr lįtśni, tiltölulega lķtill og léttur og mįtti žvķ nota hann į feršalögum. Kannski hefur ķslenski kvašranturinn veriš svipašur aš gerš.

HEIMSMYND Brahes.

JÓHANNES Kepler.

TYCHO Brahe, fertugur aš aldri, įriš 1586.


© Morgunblašiš.