Śtlit, frįgangur og yfirlestur

 

1. Notkun leturbreytinga og greinarmerkja

2. Handrita- og prófarkalestur

 

GLĘRUR

 

1. Notkun leturbreytinga og greinarmerkja

Ekki er hęgt aš segja aš fastar reglur gildi um leturgerš og -stęrš ķ ritgeršum. Nś eiga menn lķka völ į miklu meiri tilbreytni ķ žeim efnum en var į dögum ritvélanna. Hér verša žó kynntar žęr reglur sem notašar eru ķ tķmaritinu Ķslensku mįli. Žęr gera rįš fyrir aš notaš sé feitt letur ķ nśmerum og fyrirsögnum meginkafla (1., 2., 3. o.s.frv.), skįletur ķ nśmerum og fyrirsögnum nęstu undirkafla (2.1, 2.2, 2.3 o.s.frv.), og venjulegt (beint) letur ķ nśmerum og fyrirsögnum annarra undirkafla (2.3.1, 2.3.2; 2.3.1.1, 2.3.1.2; o.s.frv.). Stęrš letursins er žar höfš hin sama ķ fyrirsögnum og meginmįli, en ekki er sķšra aš hafa stęrra letur ķ fyrirsögnum; t.d. tveim punktum stęrra en meginmįl ķ skįletrušum fyrirsögnum (undirkafla), og fjórum punktum stęrra en meginmįl ķ feitletrušum fyrirsögnum (meginkafla). Žetta er žó smekksatriši, en varast ber aš hafa fyrirsögn meginkafla meš smęrra letri en fyrirsögn undirkafla.

Hér er rétt aš benda į aš ķ prenti er löng hefš fyrir žvķ aš hafa ekki punkt į eftir upplżsingum į titilblaši bóka og tķmarita. Žaš į viš um höfundarnafn, titil, forlag, śtgįfuįr og śtgįfustaš, ef hvert žessara atriša er haft sér ķ lķnu. Séu fleiri en eitt atriši saman ķ lķnu (t.d. śtgefandi og śtgįfustašur, eša śtgįfustašur og śtgįfuįr) er stundum höfš komma eša strik žar į milli, en oft lķka ašeins bil. Sama gildir um upplżsingar ķ upphafi einstakra greina ķ bókum og tķmaritum, ž.e. nafn höfundar og titil greinar. Enn fremur er yfirleitt ekki hafšur punktur į eftir kaflafyrirsögnum, hvort sem um er aš ręša meginkafla eša undirkafla. Rétt er aš halda žessari hefš ķ ritgeršum.

Ķ bókum og löngum ritgeršum eru meginkaflar yfirleitt lįtnir byrja į nżrri sķšu, og fyrirsögn žeirra oft mišjuš. Stundum eru allir meginkaflar lįtnir byrja į hęgri sķšu. Žaš getur t.d. komiš sér vel ef žeir mynda einhvers konar sjįlfstęša heild sem jafnvel er tekin śt śr ritinu og prentuš sér. Mörg tķmarit hafa t.d. žį reglu aš lįta allar greinar hefjast į hęgri sķšu, enda fį höfundar žį sérprent af greinum sķnum. Ķ tķmaritsgreinum og styttri ritgeršum eru meginkaflar ekki lįtnir byrja į nżrri sķšu nema žannig standi į; hins vegar er venjulega haft nokkurt bil (samsvarandi 1-2 aušum lķnum) frį lokum nęsta kafla į undan aš nżrri kaflafyrirsögn. Žaš gildir bęši um meginkafla og undirkafla, en stundum er biliš meira į undan meginköflum en undirköflum. Oft er lķka haft smįbil (hįlf til ein lķna) frį kaflafyrirsögn aš upphafi texta kaflans.

Įšur hefur veriš minnst į žaš aš ķ prentušum texta eru greinaskil, upphaf nżrrar efnisgreinar, nęr alltaf tįknuš meš inndrętti fyrstu lķnu ķ efnisgreininni, sem svarar u.ž.b. tveimur stafbilum. Ķ tölvuprentušum texta er aftur į móti mjög algengt aš tįkna greinaskil meš aušri lķnu, og žį er oftast enginn inndrįttur. Athugiš aš ķ prentušum textum er fyrsta lķna į eftir fyrirsögn oft ekki inndregin, žótt fyrsta lķna efnisgreina sé žaš annars. Žetta er vegna žess aš inndrįtturinn er žarna óžarfur; hann tįknar upphaf nżrrar efnisgreinar, en ķ upphafi kafla segir žaš sig sjįlft aš um nżja efnisgrein er aš ręša. En menn geta lķka haft žį reglu aš byrja efnisgrein alltaf į inndrętti, og žaš er hreint smekksatriši hvorn hįttinn menn hafa į. Fyrsta lķna meginmįls į eftir inndreginni tilvitnun er oft inndregin, en žó ekki ef ešlilegt er aš lķta svo į aš tilvitnunin komi inn ķ efnisgrein og myndi heild bęši meš žvķ sem į undan henni er og žvķ sem į eftir kemur.

Nś į dögum sjį ritvinnslukerfi yfirleitt um form nešanmįlsgreina, žótt notandinn geti oftast breytt sniši žeirra ef hann vill. Nešanmįlsgreinar eru venjulega hafšar meš smęrra letri en meginmįliš — oftast munar žar tveimur punktum. Sé žess ekki kostur aš hafa letriš smęrra er lķnubil oft haft minna en į meginmįli. Nśmer nešanmįlsgreinar, ž.e. tilvķsun ķ hana inni ķ meginmįlinu, į aš vera ofan lķnu (uppskrifaš) og meš smęrra letri en meginmįl ef kostur er. Gętiš žess aš nśmeriš komi į réttan staš; žaš į aš vera į eftir punkti, kommu og öšrum greinarmerkjum. Ekki į aš vera punktur į eftir nśmerinu, hvorki ķ meginmįlinu né ķ nešanmįlsgreininni sjįlfri.

Feitt letur ķ texta er einkum notaš ķ tvennum tilgangi. Ķ fyrsta lagi er žaš oft notaš til glöggvunar; t.d. er hugtak, nafn o.s.frv. oft feitletraš žegar žaš er nefnt ķ fyrsta skipti, eša žegar žaš er skilgreint.

Ķ öšru lagi er feitt letur oft notaš til įherslu; žegar höfundur vill vekja athygli į einhverju (t.d. oršalagi ķ tilvitnun, og žį veršur aš geta leturbreytingarinnar innar hornklofa) eša leggja sérstaka įherslu į eitthvert orš, einhverja fullyršingu, nišurstöšu o.s.frv.; sbr. Auglżsingu um greinarmerkjasetningu.

Rétt er žó aš stilla slķkri įherslutįknun ķ hóf, žvķ aš hśn missir marks ef hśn er ofnotuš. Žar aš auki fer mikil feitletrun illa ķ texta, og sumir vilja alls ekki nota feitt letur ķ žessum tilgangi, heldur nota skįletur ķ stašinn.

Skįletur ķ texta er notaš į hvers kyns mįldęmum, ž.e. setningum, oršum, oršhlutum og bókstöfum sem notuš eru sem dęmi eša eru višfangsefni ritgeršarinnar:

Einnig er skįletur notaš į titlum bóka og tķmarita, bęši ķ heimildaskrį og meginmįli, og stundum lķka ķ töflu- og myndaheitum.


Sumir nota lķka skįletur til glöggvunar og įherslu ķ staš feitleturs, eins og įšur segir, sbr. Auglżsingu um greinarmerkjasetningu.

Tilvitnunarmerki (gęsalappir) eru meš mismunandi móti eftir mįlsvęšum, og ķ prenti žarf skilyršislaust aš nota ķslenskar gęsalappir. Žęr fremri eru nešst ķ lķnu og lķta śt svipaš og 99; žęr aftari eru efst ķ lķnu og lķkjast 66. Ęskilegast er aš nota žessar gęsalappir ķ tölvuunnum ritgeršum ef žvķ veršur viš komiš, en žar er žó algengt aš nota enskar gęsalappir, sem eru eins og 66 aš framan og 99 aš aftan, hvorttveggja efst ķ lķnu (žetta eru žęr gęsalappir sem eru sjįlfgefnar t.d. ķ Word). Gęsalappir af žessu tagi (hvort heldur eru enskar eša ķslenskar) eru nefndar tvöfaldar, og gegna tvenns konar hlutverki. Annars vegar eru žęr notašar til aš afmarka oršréttar tilvitnanir, styttri en u.ž.b. 3 lķnur eša 25 orš.

Hins vegar eru žęr notašar til aš afmarka orš og hugtök sem notuš eru óvenjulegri merkingu, einnig slettur o.fl.

 

Einnig eru til einfaldar gęsalappir. Žęr lķkjast 6 aš framan og 9 aš aftan, hvorttveggja efst ķ lķnu. Slķkar gęsalappir hafa tvenns konar hlutverk. Ķ fyrsta lagi afmarka žęr merkingu orša, setninga og hugtaka: „Oršiš cup merkir 'bolli'.“ Ķ öšru lagi eru žęr notašar til aš afmarka einstök stafsetningartįkn; žegar fjallaš er um einstaka bókstafi, t.d. 'z'.

Til frekari fróšleiks um notkun gęsalappa mį vķsa ķ 11. grein Auglżsingar um greinarmerkjasetningu.

2. Handrita- og prófarkalestur

Allir sem vinna eitthvaš meš ķslenskan texta, hvort heldur er samningu, yfirlestur eša annaš, žurfa aš kunna nokkur skil į handrita- og prófarkalestri og žeim vinnubrögšum sem žar eru tķškuš. Įšur en lengra er haldiš er rétt aš skżra muninn į žessu tvennu. Žegar talaš er um handritalestur er įtt viš lestur texta įšur en hann fer til prentsmišju. Textinn getur veriš nokkurn veginn fullbśinn frį hendi höfundar, en einnig getur veriš um aš ręša meira eša minna hrįtt uppkast. Verkefni handritalesarans er žį aš gera hvers kyns athugasemdir viš efni, efnismešferš, byggingu, stķl, mįlfar og stafsetningu textans; hvaša atriši lögš er meginįhersla į fer aš nokkru leyti eftir žvķ hversu langt textinn er kominn.

Prófarkalestur fer aftur į móti fram žegar texti er fullbśinn og į leiš ķ prentsmišju, eša kominn frį prentsmišju ķ fyrstu eša annarri gerš. Verkefni prófarkalesarans er fyrst og fremst aš leišrétta stafsetningu og prentvillur, svo og lagfęra uppsetningu (t.d. umbrot og lķnuskiptingar) og beinar mįlvillur. Aftur į móti er yfirleitt ekki ętlast til aš prófarkalesarar leggist yfir mįlfar og stķl texta, eša önnur atriši sem handritalesurum er ętlaš aš sinna.

Handritalesarar žurfa aš vera żmsum kostum bśnir. Žeir žurfa aš eiga aušvelt meš aš fį yfirsżn yfir texta, og geta greint hvort brotalamir eru į byggingu hans. Žeir žurfa aš hafa góša mįltilfinningu til aš koma auga į žaš sem betur mį fara ķ mįlnotkun og geta gert tillögur um endurbętur. Žeir žurfa aš vera skarpskyggnir og vandvirkir til aš taka eftir ósamręmi, göllum ķ röksemdafęrslu, efnislegum villum, ritvillum og hvers kyns įgöllum į textanum. Žetta eru hęfileikar sem menn öšlast ekki nema meš langri žjįlfun ķ aš lesa góša texta og skoša žį vandlega; reyna aš gera sér grein fyrir žvķ hvaš gerir žį góša, og greinir žį frį vondum textum.

Prófarkalesarar žurfa aš bśa yfir żmsum sömu kostum. Meginverkefni žeirra er žó aš leišrétta uppsetningu og stafsetningu, eins og įšur segir, og žvķ skiptir nįkvęmni ķ vinnubrögšum aš sumu leyti meira mįli žar en ķ handritalestrinum. Til eru žeir sem eru góšir handritalesarar vegna žess aš žeir eiga aušvelt meš aš greina veilur ķ uppbyggingu og röksemdafęrslu texta, en hins vegar afleitir prófarkalesarar, žvķ aš žeir koma ekki auga į rangt rituš orš. Į sama hįtt žekkja sumir prentvillur į löngu fęri og eru žvķ afbragšs prófarkalesarar, en eiga hins vegar erfitt meš aš sjį texta ķ samhengi og duga žvķ ekki sem handritalesarar.

Kennari sem fer yfir ritgeršir nemenda er ķ raun bęši handrita- og prófarkalesari. Hann žarf aš leggja mat į byggingu, efnismešferš og röksemdafęrslu, en hann žarf lķka aš lesa ritgeršina vandlega meš tilliti til mįlfars og stafsetningar. Ef kennari les uppkast aš ritgerš įšur en hann fęr endanlega gerš er fyrri lesturinn ašallega handritalestur, en sį sķšari prófarkalestur. Og vissulega eru ekki alltaf skörp skil žar į milli. Žaš į t.d. viš ef handritalestur hefur ekki veriš nógu vandašur; žį kann prófarkalesarinn aš žurfa aš sinna żmsum atrišum sem ęttu aš vera komin ķ lag.

Prófarkalestur er meira vandaverk en margir halda. Žaš er mikiš nįkvęmnisverk aš fylgjast meš žvķ aš engar prentvillur slęšist inn ķ texta. Viš erum vön aš lesa orš sem viš žekkjum ķ heild, en ekki einstaka bókstafi; en ķ prófarkalestri er naušsynlegt aš lesa oršin vandlega, skoša hvern einasta staf. Einnig žarf aš gęta vel aš greinarmerkjum; hvort žau eru rétt notuš, hvort afstaša žeirra innbyršis er rétt, o.s.frv. Žį žarf aš hyggja aš skiptingu orša milli lķna; hśn er oft röng ķ texta śr ritvinnslukerfum eša setningartölvum. Einnig žarf aš athuga hvort bil milli lķna er jafnt og letriš hiš sama ķ öllum textanum.

En fleira žarf aš athuga; prófarkalestur snżst ekki sķšur um žaš aš gęta aš innbyršis samręmi ķ textanum. Žetta samręmi tekur til żmissa atriša. Žaš žarf aš gęta samręmis ķ fyrirsögnum, ķ nešanmįlsgreinum, ķ sķšuhausum, ķ dęmum og töflum, o.s.frv. Žaš fer illa į žvķ ef t.d. fyrirsögn fyrsta kafla er meš arabķskum 1 og feitu 14 punkta Times New Roman, en fyrirsögn annars kafla er meš rómverskum II og skįletrušu 12 punkta Arial. Slķkt er žó of algengt.

Viš slķka samręmingu er naušsynlegt aš fara margar umferšir yfir textann og taka eitt atriši fyrir ķ einu. Žaš gengur ekki aš ętla sér aš huga aš žessu öllu ķ einni yfirferš, hversu mikiš sem mašur vandar sig. Naušsynlegt er aš lesa textann allan vandlega yfir; meginmįl, fyrirsagnir, nešanmįlsgreinar, dęmi o.s.frv., og leišrétta stafsetningarvillur, prentvillur og ašrar villur. Sķšan žarf aš fletta textanum einu sinni til aš fara yfir fyrirsagnir, aftur til aš lķta į sķšuhausa, enn einu sinni til aš skoša nešanmįlsgreinar o.s.frv. Žaš žarf ekki aš taka langan tķma aš fletta ķ gegnum textann fyrir hvert atriši, og sį tķmi skilar sér.

Mešal žess sem gęta žarf vel aš eru kaflafyrirsagnir. Žęr byrja stundum viš vinstri spįssķu en eru lķka oft mišjašar; allar fyrirsagnir af sömu tegund žurfa aušvitaš aš hafa sömu stöšu į sķšu. Leturgerš og leturstęrš ķ fyrirsögnum af sama tagi žarf lķka aš vera sś sama. Žetta į bęši viš fontinn og eins viš žaš hvort notaš er skįletur, feitt letur o.s.frv. Žį žarf aš huga aš tölusetningu kafla; ótękt er aš blanda saman rómverskum og arabķskum tölum ķ köflum į sama sviši. Tölusetningin žarf aušvitaš lķka aš vera rétt; žess žarf aš gęta aš ekkert nśmer vanti eša sé tvķtekiš. Einnig žarf aš athuga hvort jafnmikiš bil sé alltaf milli nęsta kafla į undan og fyrirsagnar, og jafnmikiš bil frį fyrirsögn nišur aš meginmįli kaflans.

Ķ bókum og tķmaritum eru oft svokallašir sķšuhausar, ž.e. texti efst į hverri sķšu, ofan meginmįls. Venjulega er ekki sami textinn į vinstri og hęgri sķšu, og įkvešnar reglur gilda um hvaš žar er. Ķ vinstri haus er oft nafn höfundar eša titill ašalkafla, en ķ hęgri haus er oft titill bókar eša undirkafla. Žetta er aš vķsu nokkuš mismunandi, en meginreglan er sś aš hęgri hausinn er „žrengri“ ķ einhverjum skilningi en sį vinstri. Gęta žarf žess vel aš hausar séu réttir og vķxlist ekki; einnig žarf aš huga aš žvķ aš haus breytist žar sem viš į, t.d. žegar nżr kafli tekur viš.

Aš mörgu žarf aš huga ķ sambandi viš nešanmįlsgreinar. Form tilvķsunar ķ greinina inni ķ textanum getur veriš mismunandi. Oftast eru notašir tölustafir, en stundum einnig tįkn, einkum stjörnur. Žess žarf aš gęta aš samręmi sé ķ tįknun, t.d. hvort nśmeriš er alltaf meš sama letri, hvort žaš er alltaf uppskrifaš, hvort žaš er ķ sviga eša ekki, o.s.frv. Einnig žarf aš gęta žess aš tölusetningin sé rétt, og aš nešanmįlsgreinar lendi į réttum sķšum. Inni ķ greinunum sjįlfum žarf aš gęta aš tölusetningu, letri og lķnubili; einnig fjarlęgš milli meginmįls og nešanmįlsgreina o.fl.

Mjög margt žarf aš athuga ķ sambandi viš dęmi og töflur. Žar mį nefna leturgerš og leturstęrš, og bil milli dęma og taflna annars vegar og meginmįls hins vegar. Einnig žarf aš gęta aš tölusetningu dęma og taflna; aš žetta komi ķ réttri röš, ekkert vanti ķ og ekkert sé tvķtekiš. Ef tvö eša fleiri sambęrileg dęmi eša sambęrilegar töflur eru ķ verkinu žarf aš gęta žess aš uppsetning sé eins hlišstęš og kostur er.

Til var sérstakur ķslenskur stašall um lestur og leišréttingar handrita og prófarka; ĶST 3, gefinn śt af Išnžróunarstofnun Ķslands (nś Stašlarįši Ķslands) įriš 1975. Žessi stašall er nś fallinn śr gildi, enda er żmislegt ķ honum śrelt vegna žess aš žau vinnubrögš sem žar er lżst ķ sambandi viš frįgang handrita og prentun (vélritun og prentun ķ blż) eru nś ekki tķškuš lengur vegna breyttrar tękni. Žaš sem žarna segir um tįknanotkun viš leišréttingu prófarka er žó ķ fullu gildi, og naušsynlegt aš kynna sér žęr reglur vel og geta notaš tįknin rétt.

Um er aš ręša fjóra flokka tįkna. Ķ fyrsta lagi stašsetningartįkn, sem sett eru žar sem eitthvaš žarf aš leišrétta eša breyta. Sama tįkn er svo endurtekiš į spįssķu (hęgra eša vinstra megin eftir atvikum) įsamt įbendingu um hverju skuli breyta. Ef breyta skal leturgerš er strikaš undir textann sem breyta į, strik sett śt į spįssķu og žar į eftir tilgreint innan hrings hvernig breyta skuli. Hér mį sjį nokkur dęmi um stašsetningartįkn.


Ķ öšru lagi eru athafnartįkn, sem eru sett į spįssķu į eftir stašsetningartįknum, og segja hvaš gera skal. Hér eru sżnd helstu athafnartįkn.

Ķ žrišja lagi eru stašsetningar- og athafnartįkn, sem bęši merkja stašinn žar sem breyta žarf og segja hvernig skuli breyta žvķ. Žau eru sett inn ķ textann žar sem viš į og endurtekin śt į spįssķu. Ķ fjórša lagi eru afturköllunartįkn, sem notuš eru ef leišrétting er röng.

Naušsynlegt er aš žekkja prófarkalesturstįknin vel; geta lesiš śr žeim og notaš žau. Tįknin eru vissulega mismikiš notuš og misnaušsynleg, og fęstir nota žau lķklega alveg samkvęmt žessum (śrelta) stašli; hver prófarkalesari kemur sér upp sķnu kerfi aš einhverju leyti. Samt sem įšur er aušvitaš naušsynlegt aš merking žeirra tįkna sem menn nota sé alveg skżr. Žaš mį ekki gleyma žvķ aš einhverjir ašrir žurfa aš taka viš leišréttingunum og lesa śr žeim, og žaš veršur žį aš vera alveg ótvķrętt hvernig į aš gera žaš.

Athugiš aš stašsetningartįknin hafa öll sömu merkingu eša sama tilgang; sem sé žann einan aš merkja stašinn žar sem breytingar eša leišréttingar er žörf. Žaš skiptir žvķ engu mįli hvert tįknanna er notaš hverju sinni. Įstęšan fyrir žvķ aš tįknin eru fleiri en eitt er sś aš meš žvķ móti mį koma ķ veg fyrir rugling. Oft er žaš svo aš fleiri en eina breytingu žarf aš gera ķ sömu lķnu. Ef margar breytingar vęru merktar į sama hįtt, og sama tįkniš endurtekiš mörgum sinnum śti į spįssķu, yrši erfitt aš komast hjį ruglingi; hvaša leišrétting ętti viš hvaša staš ķ textanum? Žess vegna er eitt tįkn notaš fyrir eina breytingu, annaš viš žį nęstu ķ sömu lķnu, o.s.frv. Góš regla er aš endurnżta ekki sama tįkniš fyrr en ķ žarnęstu lķnu.

Ekki skiptir mįli hvort hęgri eša vinstri spįssķa er notuš til aš fęra leišréttingar į; žaš getur fariš eftir žvķ hvar ķ lķnu leišréttingin er, og eftir žvķ hvoru megin er laust plįss. Hér į eftir mį sjį nokkur dęmi um notkun helstu tįkna (tekin śr Handbók um ritun og frįgang).