Eirkur Rgnvaldsson

Um breytingar mannanafnalggjf

Innanrkisruneyti hefur sami drg a nju frumvarpi um breytingar lgum um jskr og almannaskrningu. Samkvmt essu frumvarpi myndu lg um mannanfn falla brott heild sinni, en inn nju lgin kmu nokkur kvi um mannanfn og skrningu eirra. Runeyti hefur ska eftir samri vi almenning um essar breytingar. Me athugasemdunum sem hr fara eftir er g a bregast vi eirri sk.

 

1. Um kvi gildandi laga sem falla brott

athugasemdum vi frumvarpsdrgin eru talin upp nu lium au kvi ngildandi mannanafnalaga sem falla brott. essir liir eru hr teknir upp skletrair og gerar athugasemdir vi hvern fyrir sig.

a. kvi um hmarksfjlda nafna.

Engin sta, nema e.t.v. praktsk, er til a takmarka hmarksfjlda nafna.

b. kvi um a eiginnafn skuli geta teki slenska eignarfallsendingu ea hafa unni sr hef slensku mli, megi ekki brjta bga vi slenskt mlkerfi og skuli rita samrmi vi almennar ritreglur slensks mls nema hef s fyrir rum rithtti ess.

Framangreind kvi eru sett til verndar slenskri tungu og eru annig t af fyrir sig gra gjalda ver. En au eru ll vandmefarin og h tlkun. sjlfu sr geta nnast ll nfn teki eignarfallsendingu; a eru helst kvenmannsnfn sem enda -e (s.s. Maxine) sem er erfitt a setja eignarfallsendingu . tt rfum rum nfnum hafi veri hafna eirri forsendu a au taki ekki eignarfallsendingu tel g a hpna tlkun. Mannanafnanefnd hafnai t.d. karlmannsnafninu Ofur m.a. essari forsendu, sem og eirri a a virtist annahvort leitt af atviksorinu ea forlinum ofur. En engin nausyn er a skilja nafni ann htt hvorugkynsnafnori ofur er til, eignarfalli ofurs.

Vi beitingu hefarkvisins hefur mannanafnanefnd komi sr upp kvenum vinnulagsreglum. a er vitaskuld lofsvert og dregur r httu v a sambrileg ml su afgreidd mismunandi htt. En vimiin essum reglum eru umdeilanleg og eiga sr ekki beina sto lgum, tt au su vissulega nefnd athugasemdum me frumvarpi til gildandi laga.

Ekki er a sur tlkunaratrii hvort nfn brjti bga vi slenskt mlkerfi. egar essu kvi hefur veri beitt er oft vsa til ess a nfnum komi fyrir hlj ea hljasambnd sem ekki eru slensku, en einnig til ormyndunarfrilegra atria. annig hefur rliuum nfnum veri hafna grundvelli essa kvis (t.d. Jnheiar, Aalvkingur). ar er vsa umfjllun athugasemdum me frumvarpi til gildandi laga, en varla er hgt a fullyra a ll slk nfn brjti bga vi slenskt mlkerfi (sbr. t.d. Gunnrunn). grundvelli essa kvis hefur einnig stundum veri hafna karlmanns- og kvenmannsnfnum n nefnifallsendingar (t.d. Vking, Svanhild) vegna ess a au hafa veri talin breyting ea afbkun nfnum sem fyrir eru (Vkingur, Svanhildur), en einnig eru dmi um a slk nfn hafi veri samykkt (t.d. Auberg, Rgnvald) tt smu nfn me nefnifallsendingu su mannanafnaskr (Aubergur, Rgnvaldur) og er ekki ljst hver stan er fyrir essu samrmi. ar a auki hefur mannanafnanefnd stundum hafna nfnum merkingarlegum forsendum me vsan til essa kvis (t.d. Aalvkingur, Reykdal; bi nfnin voru reyndar samykkt sar). ar tel g a nefndin fari t mjg hlan s.

fljtu bragi virist rithttur vera algengasta orsk ess a nfnum er hafna. ar er um rennt a ra. Sumum nfnum er hafna vegna ess a eim koma fyrir bkstafir sem ekki teljast til slenska stafrfsins (einkum c, w og z, sbr. Nicoletta, Werner, Lza). etta er sjlfu sr skrt vimi. Sumum nfnum er hafna vegna ess a eim koma fyrir stafastur sem ekki eru venjulega ritaar saman slensku, t.d. ia (Emilia), ie (Diego) o.fl. arna geta mis litaml komi upp og ekki virist fullt samrmi rskurum mannanafnanefndar hva etta varar. annig er (e)id leyft (Heida, Alida) og ae (Gael) en r stafastur eru tpast slenskulegri en hinar fyrri. Sumum nfnum er svo hafna vegna ess a um er a ra venjulegan rithtt nfnum sem til eru mlinu (t.d. Dylj, en hins vegar var Marn samykkt tt Marin vri fyrir skr). arna geta lka komi upp miss konar litaml; ekki er alltaf skrt hvenr um er a ra tvenns konar rithtt sama nafns og hvenr er beinlnis um tv mismunandi (en lk) nfn a ra (t.d. var Jsebna samykkt tt Jsefna vri fyrir skr).

g legg herslu a langflestum tilvikum eru rskurir mannanafnanefndar tvrtt rttir og umdeilanlegir, mia vi au lg sem henni er gert a starfa eftir. a sem hr er sagt um umdeilanlega rskuri nefndarinnar og a sem mr virist samrmi rskurum er ekki sagt henni til hnjs, enda er hlutskipti hennar ekki fundsvert. etta er dregi hr fram til a benda hversu snin lgin eru framkvmd, og hversu vandasamt er a beita eim samrmdan og sanngjarnan htt.

En rtt fyrir a framangreind kvi su sett til verndar slenskri tungu eiga erlend mannanfn tiltlulega greia lei inn mli, eins og aus er egar rskurir mannanafnanefndar eru skoair. a skiptir vart skpum fyrir framt tungunnar hvort haldi er r hmlur sem eru upptku nrra erlendra (og innlendra) nafna. Mannanfn eru svo srstakur og afmarkaur hluti tungumlsins a ekki er lklegt a au hafi veruleg hrif ara tti ess, enda eru nleg nfn sem reyna kvi mannanafnalaga flest ea ll mjg sjaldgf.

Hr verur lka a horfa til fleiri tta. Nfn eru tilfinningaml og nafnrttur manna rkur, eins og stafest er me msum dmum, bi fr Mannrttindadmstl Evrpu, Hrasdmi Reykjavkur o.fl., og me vsun til t.d. mannrttindasttmla Evrpu og stjrnarskrr slands. Rkar stur vera a vera til ess a s rttur s skertur.

c. kvi um a stlku skuli gefa kvenmannsnafn og dreng karlmannsnafn.

Ekki vera s nein rk fyrir v a hafa skrp skil milli karlmanns- og kvenmannsnafna. tiloka er a fella a undir vernd slenskrar tungu nfnin eru a sjlfsgu jafnslensk (ea slensk) hvort sem karlar ea konur bera au. Ekki er heldur einhltt a samrmi s milli kyns nafnbera og mlfrilegs kyns nafns, sbr. Sturla sem er karlmannsnafn en hefur beygingu kvenkynsora. Fein nfn eru ea hafa veri notu bi sem karlmanns- og kvenmannsnfn, t.d. Auur og Blr, og dmi eru um nfn sem eru karlmannsnfn erlendum tungumlum en kvenmannsnfn slandi, og fugt.

Sumt flk er hvorki fullkomlega karlkyns n kvenkyns, skilgreinir sig hvorki sem karlkyns n kvenkyns, ea vill ekki opinbera kyn sitt ea kynvitund. Engin sta er fyrir lggjafann a krefjast ess a allir heiti nafni sem opinberar kyn eirra, kyn sem flki er kannski ekki stt vi. a tti vitaskuld frleit og sileg hugmynd a g milli fta flks til a athuga kyn ess en vi urfum ess ekki heldur, nafni er alveg jafn afhjpandi. Tr er einkaml flks, stjrnmlaskoanir og kynhneig lka, og aldur getur veri vikvmt ml. Kyn og kynvitund tti vitaskuld a falla sama flokk vera einkaml flks, sem a tti ekki a vera skyldugt til a opinbera me nafni snu. etta er augljst mannrttindaml og mjg nausynlegt a afnema essi skil og leyfa kynhlutlaus nfn.

d. kvi um a eiginnfn megi ekki vera annig a a geti ori nafnbera til ama.

umrunni hefur v stundum veri haldi fram a etta kvi s brnum nausynleg vernd. kvi er af msum stum erfitt framkvmd. Eitt er a a er vitanlega matskennt hva geti ori flki til ama. Vald til a meta a er algerlega lagt hendur mannanafnanefnd sem er skipu mlfringum og lgfringum en ekki t.d. slfringum og leiksklakennurum, og nefndin hefur engin vimi essu mati. v er htt vi a beiting kvisins veri tilviljanakennd. Anna er a kaflega erfitt er a segja til um a hvaa nfn geti ori mnnum til ama. Slkt getur rist af msum tilviljunum og er h jflagsbreytingum og mlbreytingum. Sem dmi m nefna a sumar persnur, raunverulegar ea skldaar, geta fengi sig svo illt or a a komi niur nfnum eirra. Gra og Mrur eru g dmi um etta (eins og bent er Nfnum slendinga eftir Gurnu Kvaran og Sigur Jnsson fr Arnarvatni). Auvita er engin lei a sj hvort tilteki nafn gti fengi sig or einhvern tma framtinni af svipuum stum.

a eru ekki miklar lkur a foreldrar vilji gefa brnum snum nfn sem gtu ori eim til ama, enda hefur srasjaldan reynt etta kvi laganna. eir sem eru ornir sjlfra geta lka breytt nafni snu. En ef til stendur a gefa barni smilegt ea viurkvmilegt nafn fellur a undir barnaverndarlg ar sem segir m.a. 1. grein: Allir sem hafa uppeldi og umnnun barna me hndum skulu sna eim viringu og umhyggju og heimilt er me llu a beita brn ofbeldi ea annarri vanvirandi httsemi. Foreldrum ber a sna brnum snum umhyggju og nrfrni []. Augljslega er a vanvirandi httsemi en ekki viring, umhyggja og nrfrni a gefa barni viurkvmilegt nafn. Srstakt amakvi mannanafnalgum er v arft.

e. kvi um millinfn, hugtaki ekki lengur nota.

Millinfnum var ekki sst komi sem eins konar srabt fyrr sem vildu nota fjlskyldunfn en hfu ekki heimild til a nota ttarnfn. Ef bann vi upptku ttarnafna verur fellt r gildi, svo og reglur um ger eignnafna, vera srstk kvi um millinfn rf; au vera mist eiginnfn ea kenninfn eftir kvrun hvers og eins.

f. kvi um ttarnfn, engar takmarkanir vera notkun ttarnafna og v fellur bi brott ll vernd eldri ttarnafna, sem og bann vi njum.

a tti ekki a urfa a rkstyja a kvi mannanafnalaga um ttarnfn (8. og 9. grein laganna) standast ekki ntma jafnrttishugmyndir. a gengur ekki a sumum s heimilt a bera ttarnfn og rum ekki. a gengur heldur ekki a ttarnfn geti gengi til nija eirra sem bru ttarnfn vi gildistku laganna, en ttarnfn eirra sem f slenskan rkisborgarartt me lgum megi ekki ganga til nija eirra. athugasemdum me frumvarpi til gildandi mannanafnalaga kemur fram a nefndin sem samdi lgin geri sr fulla grein fyrir essari mismunun og hefi helst vilja leggja til a ttarnfn gengju framvegis ekki til nija. Nefndin var ess hins vegar skynja a va vri hr andstaa gegn v a nokku yri hrfla vi ttarnfnum og taldi sr v ekki frt a halda eirri hugmynd til streitu. En ljsi ess a ekki verur betur s en essi mismunun s skrt brot 65. grein stjrnarskrr ar sem segir m.a. a allir skulu vera jafnir fyrir lgum og njta mannrttinda n tillits til [] tternis [] getur ekki anna komi til lita en jafna rtt landsmanna hva etta varar.

g. kvi um a maur skuli kenna sig til foreldra sinna ef hann ber ekki ttarnafn.

Oft er bent a slendingar hafi einir germanskra ja varveitt ann si a kenna sig til fur ea mur, og mikilvgt s a halda eim si fram. Undir a m vel taka. Stundum er lti a v liggja a bann vi upptku ttarnafna s liur vernd slenskrar tungu. Engin lei er hins vegar a halda v fram. essi siur er hluti af slenskri menningu, en ekki srstaklega af slenskri tungu. ttarnfn eru eli snu hvorki slenskulegri n slenskulegri en fur- og murnfn. Fjldi ttarnafna er af alslenskum rtum og arft a taka dmi um a. Mrg ttarnfn eiga sr vissulega erlendan uppruna en sama m segja um eiginnfn. Erfitt er a sj a notkun ttarnafna valdi einhverjum srstkum mlspjllum.

Af umrunni mtti stundum draga lyktun a til sti a banna mnnum a kenna sig til fur ea mur. Um a er a sjlfsgu ekki a ra, en margir virast gera v skna a ef upptaka ttarnafna yri leyf myndi kenning til fur ea mur hverfa stuttum tma. a er auvita hugsanlegt en fjarri v a vera fullvst. Stundum er vsa til ess a furnfn hafi horfi Danmrku og Noregi stuttum tma, en slkar vsanir til lkra samflaga rum tmum hafa takmarka gildi. Ntmavihorf jafnrttismlum eru t.d. lkleg til a valda v a konur su fsari en ur a taka upp ttarnafn eiginmannsins. Hr m enn fremur benda a vegna ess a slendingar hafa einir haldi eim si a kenna sig til fur ea mur er a kvei jareinkenni sem vel m hugsa sr a margir vilji halda ess vegna, en um slkt var ekki a ra Danmrku og Noregi. Einnig m vsa til ess a Freyjum mun hafa frst vxt seinustu rum a kenna sig til fur.

Hva sem lur hyggjum af v a fur- og murnfn hyrfu stuttum tma, og hversu mikilvgt sem mnnum ykir a halda ann si, er ljst a ngildandi lg fela sr mismunun sem ekki verur vi una ntmajflagi.

h. kvi um takmarkanir notkun erlendra nafna.

Hr m vsa til athugasemda vi b-li. Rttur manns til nafns, og rttur foreldra til a ra nafni barns sns, er mjg rkur og verur ekki takmarkaur nema hagsmunir jflagsins krefji. essu sambandi m nefna a a er alsia a nefna brn hfu skyldmenna, ekki sst afa og mmu. etta ykir bera vott um rktarsemi vi tt og uppruna og er mrgum miki tilfinningaml. En stundum er foreldrum beinlnis banna a nefna brn sn hfui afa og mmu tt vilji standi til ess. Flk sem fr slenskan rkisborgarartt er vissulega ekki lengur vinga til a breyta nafni snu, en v er meina a f nafna ea nfnur egar barnabrnin koma, ef nfnin sem um er a ra eru ekki mannanafnaskr og fullngja ekki skilyrum til a komast hana. etta getur valdi miklum srindum og hugarangri eirra sem hlut eiga, enda augljs mismunun sem stenst ekki ntmahugmyndir um jafnri.

i. kvi um takmarkanir fjlda nafnbreytinga.

Engin srstk sta er til a takmarka fjlda nafnbreytinga en sjlfsagt a taka gjald fyrir nafnbreytingar umfram eina. lklegt er a margir fari a stunda a a breyta um nafn hva eftir anna. Aalatrii er a kennitala s einkvm skrning.

Sast en ekki sst felur frumvarpi sr a ll kvi gildandi laga um mannanafnanefnd og hlutverk hennar eru felld brott. eru kvi um mannanafnaskr einnig felld niur.

etta leiir af sjlfu sr. Veri hin nju frumvarpsdrg a lgum falla verkefni mannanafnanefndar niur og mannanafnaskr myndi ekki hafa neitt gildi.

 

2. Um kvi frumvarpsdraganna

eim frumvarpsdrgum sem n liggja fyrir segir:

Vi tilkynningu nafns til jskrr slands skal gefa upp fullt nafn einstaklings ar sem tilgreint er a minnsta kosti eitt eiginnafn og eitt kenninafn. Kenninafn skal vera kenning til annars ea beggja foreldra nema tilkynnandi kjsi anna nafn sem kenninafn.

Meginkrafan sem nausynlegt er a samflagi geri til skrsetningar einstaklinga er s a allir su skrsettir einkvman htt, annig a til srhverrar skrningar svari einn einstaklingur og fugt. Kennitlur fullngja essari krfu. En til vibtar er elilegt a gera praktsku krfu a allir su skrsettir me nafni sem nota er daglegu lfi og msum opinberum skjlum, s.s. vegabrfi, kuskrteini o.s.frv.

a er hins vegar engin srstk sta til ess a nafni s samsett af eiginnafni og kenninafni, tt a s vissulega meginreglan vast hvar. En ef Magns r Jnsson vildi vera skrur jskr sem Megas, ea Bjrk Gumundsdttir sem Bjrk, ea rn Elas Gumundsson sem Mugison, ea Sigrn Hjlmtsdttir sem Didd, verur ekki s hvaa mlefnaleg rk mla gegn v. Hinn praktski tilgangur ess a hafa nafn samsett r eiginnafni og kenninafni er fyrst og fremst s a agreina sem heita sama eiginnafni. Ef eitt nafn fullngir eirri rf er engin sta fyrir samflagi til a krefjast fleiri nafna. Eftir sem ur m bast vi v a flestir noti bi eiginnafn og kenninafn.

Mikilvgt er einnig a ekki eru settar reglur um hvernig kenning til fur og mur skuli vera, eins og er gildandi lgum ar sem segir a karlar skuli nota son en konur dttir. Frumvarpsdrgin gefa mguleika v a eir sem vilja noti kynlaust form, t.d. bur sem dmnefnd nyrasamkeppni Samtakanna 78 mlti me.

frumvarpsdrgunum er gert r fyrir nrri tegund, svonefndu birtingarnafni:

Birtingarnafn skal dregi af fullu nafni og innihalda a minnsta kosti eitt kenninafna og eitt eiginnafna hans. S ska eftir a birtingarnafn s stytt me tilteknum htti skal a teki fram tilkynningunni.

Ekki er ljst hva etta merkir hvar umrdd stytting eigi a koma fram. Ef hn birtist jskr hltur hin stytta mynd ar me a vera orin birtingarmynd nafnsins. E.t.v. merkir etta a birtingarmynd megi nota stytta mynd af eiginnafni og/ea kenninafni. etta yrfti a vera skrt. En engin srstk sta virist til a krefjast ess a kvein tengsl su milli fulls nafns og birtingarnafns. a mtti alveg hugsa sr einstakling sem vri skrur jskr sem Magns r Jnsson a fullu nafni en hefi birtingarnafni Megas, o.s.frv.

Meginregla frumvarpsdraganna um ger nafna er essi:

Nfn skulu ritu me bkstfum slenska stafrfsins, ar me tldum viurkenndum srstfum. Eiginnfn skulu vera nafnor, aukennd me strum upphafsstaf og n greinis. S eiginnafn af slenskum uppruna skal a falla a slensku beygingarkerfi en a er ekki skilyri ef um viurkennt erlent nafn er a ra.

a er elileg krafa a nfn skulu ritu me bkstfum slenska stafrfsins; Boris og Alexis geta ekki bist vi a vera skrir Борис og Αλέξης jskr. Einnig vri elilegt a vsa til viurkenndra umritunarreglna, ef til eru, fyrir nfn sem upprunin eru ru stafrfi. a arf hins vegar a skilgreina nnar hva eru viurkenndir srstafir; vntanlega c, q, w, z. kvi um a eiginnfn skulu vera nafnor er annars vegar undarlegt og hins vegar eiginlega merkingarlaust. Or sem nota sem nafn verur sjlfkrafa a nafnori, eirri notkun. Varla er tlunin a banna a t.d. lsingaror su notu sem mannanfn, enda fjlmrg fordmi fyrir v a svo s gert; ngir a nefna Bjartur og Bjrt. Ekki vera heldur s nein efnisleg rk fyrir v a mannanfn skulu vera n greinis.

Ekki er ljst hva a merkir a nfn skulu falla a slensku beygingakerfi. Trlega etta a koma sta kvis ngildandi laga um a nfn skulu taka slenska eignarfallsendingu. Hins vegar er ljst hvernig a fylgja essu kvi eftir. Ekki kemur fram frumvarpinu a skr skuli arar myndir nafns en nefnifallsmyndina, og reynir ekkert a hvort nafni fellur a beygingakerfinu. arna kemur lka fram mismunun milli innlendra nafna og viurkenndra erlendra nafna, sem ekki urfa a falla a slensku beygingakerfi.

Svo m spyrja hva a merki a nfn su af slenskum uppruna. athugasemdum me frumvarpi til gildandi mannanafnalaga er teki dmi af merkingarlausum strengjum eins og Skjarpur og Skunnar sem vera v heimil, rtt eins og Garpur og Gunnar. Spurningin er hvort slk nfn teldust af slenskum uppruna. etta yrfti a skra nnar.

 

3. Niurstaa

Niurstaa mn er essi: Engin sta er til a tla a slenskri tungu stafi htta af eim breytingum sem felast hinum nju frumvarpsdrgum. Erlend mannanfn eiga n egar greia lei inn mli og ekki hefur veri snt fram a au hafi valdi mlspjllum. Kenning til fur og mur er vissulega hluti slensks menningararfs en ttarnfn eru samt ekkert sur hluti slenskrar tungu en fur- og murnfn. Ekkert liggur fyrir um a a kenning til fur og mur hverfi stuttum tma tt ttarnfn veri almennt leyf.

Hin nju frumvarpsdrg eru veruleg rttarbt og afnema mismunun sem felst gildandi lgum og er raun mannrttindabrot. arf a endurskoa nokkur kvi draganna og skra nnur betur.