Įsta Svavarsdóttir
Eirķkur Rögnvaldsson
Žórunn Blöndal

Ritstjórnarstefna

1. Inngangur

Į hįtķšarfundi Alžingis į Žingvöllum 17. jśnķ 1994, į fimmtķu įra afmęli lżšveldisins, var įkvešiš aš stofna sérstakan sjóš, sem sķšar hefur hlotiš nafniš Lżšveldissjóšur. Til sjóšsins skyldu renna 100 milljónir króna į įri nęstu fimm įr (1995-1999), og žar af skyldi helmingnum variš til aš efla rannsóknir į lķfrķki sjįvar, en hinum helmingnum til eflingar ķslenskri tungu. Ķ greinargerš meš įlyktun Alžingis, og einnig ķ greinargerš meš lögum um Lżšveldissjóš sem samžykkt voru sl. haust, er tekiš fram aš hluta fjįrins skuli nota til aš endurnżja og bęta kennsluefni ķ ķslensku į żmsum skólastigum.

Ķ desember 1994 var skipuš žriggja manna stjórn Lżšveldissjóšs, en ķ henni sitja Rannveig Rist, verkfręšingur, formašur; Jón G. Frišjónsson, prófessor; og Unnsteinn Stefįnsson, prófessor. Ķ febrśar 1995 fól stjórnin tveimur framhaldsskólakennurum, Steingrķmi Žóršarsyni og Žórunni Blöndal, og einum hįskólakennara, Eirķki Rögnvaldssyni, aš gera tillögur aš ritum sem ęskilegt vęri aš semja til notkunar ķ framhaldsskólum. Žessi undirbśningsnefnd skilaši įliti til stjórnar Lżšveldissjóšs snemma ķ mars. Ķ žvķ įliti var lögš meginįhersla į naušsyn žess aš semja vandašar handbękur eša yfirlitsrit um helstu žętti ķslensks mįls, og voru geršar lauslegar tillögur um efni fimm slķkra rita. Auk žess var lagt til aš samin yršu allmörg kennsluhefti um żmis mįlfręšileg efni. Žessar tillögur voru kynntar stjórn Samtaka móšurmįlskennara ķ lok mars, og męltust žar vel fyrir.

Stjórn Lżšveldissjóšs samžykkti aš vinna eftir žeim ramma sem žessar tillögur setja, og įkvaš aš skipa sérstaka verkefnisstjórn til aš hafa umsjón meš framkvęmd žeirra. Tilkynnt var um skipan verkefnisstjórnar ķ Alžingishśsinu 17. jśnķ 1995, en stjórnina skipa Eirķkur Rögnvaldsson, prófessor, formašur; Įsta Svavarsdóttir, oršabókarritstjóri; og Žórunn Blöndal, framhaldsskólakennari.

2. Įętlun verkefnisstjórnar

2.1 Yfirlit

Verkefnisstjórnin tók žegar til starfa, og hóf verkiš meš žvķ aš endurskoša og śtfęra tillögur undirbśningsnefndarinnar sem įšur er getiš. Žęr hafa nś tekiš nokkrum breytingum, žótt sömu meginstefnu sé fylgt.

Meginvišfangsefni verkefnisstjórnarinnar hafa veriš tvö; annars vegar aš įkveša hvaša rit skuli samin, og hins vegar hvernig skuli standa aš samningu og śtgįfu žeirra. Įętlaš er aš semja žrenns konar rit, sem gerš er grein fyrir ķ 2.2 hér į eftir. Ętlunin er aš byrja į handbókunum žremur ķ 2. liš, og er stefnt aš žvķ aš vinna viš žęr hefjist į haustmįnušum 1995. Žegar sś vinna er komin nokkuš įleišis (į sķšari hluta įrs 1996) mį fara aš huga aš almenna yfirlitsritinu ķ 1. liš og kennslubókunum ķ 3. liš, en hvortveggja byggjast aš talsveršu leyti į žeirri grunnvinnu sem unnin veršur ķ handbókunum.

2.2 Verkin

Ritin sem ętlunin er aš semja skiptast ķ žrjį flokka:

  1. Eitt yfirlitsrit, žar sem fjallaš verši um tvo meginžętti; annars vegar mįliš, einstaklinginn og samfélagiš, og hins vegar helstu greinar ķslenskrar mįlfręši. Undirkaflar ķ fyrri hluta gętu veriš: mįl og mįlfręši; mįl og mannshugur; mįltaka; mįl og samfélag; mįlnotkun; mįlbreytingar; en ķ sķšari hluta: hljóšfręši; hljóškerfisfręši; beygingarfręši; oršmyndunarfręši; setningafręši; merkingarfręši; mįlsaga.
    Žetta rit verši ętlaš öllum Ķslendingum; kennurum, nemendum og įhugasömum almenningi. Textinn veršur žvķ aš vera skiljanlegur įn sérstakrar menntunar ķ mįlfręši. Žvķ ber aš foršast fręšiorš og hugtök žar sem almennt oršalag kemur aš jafn miklu gagni. Heimildatilvķsanir mega hér ekki vera inni ķ texta. Hins vegar er hęgt aš nefna helstu heimildir ķ lok hvers kafla, og hafa žar einnig leišbeiningar um frekara lesefni į viškomandi sviši.
    Ritiš verši u.ž.b. 600 bls. ķ stóru broti (eins og t.d. Oršabók Blöndals), og mikiš verši lagt ķ śtlit og myndręna framsetningu; prentun aš einhverju leyti ķ lit. Naušsynlegt er aš hafa mikiš af skżringarmyndum, og einnig öšrum myndum sem eru fremur til skemmtunar og fróšleiks, en tengjast žó textanum. Einnig skal nota töflur, en žęr mega ekki vera of flóknar.
    Żmiss konar ramma-, rasta- og spįssķugreinar skal nota, żmist til aš draga śt meginatriši textans eša til aš koma į framfęri hlišarefni til skemmtunar og fróšleiks og śtleggingar į textanum.
  2. Žrjįr handbękur, žar sem fjallaš verši um (1) hljóšfręši og hljóškerfisfręši; (2) beygingar- og oršmyndunarfręši; (3) setningafręši og merkingarfręši; (sjį nįnar tillögur undirbśningsnefndar frį ķ vetur). Ķ öllum žessum ritum verši višfangsefniš skošaš bęši samtķmalega og sögulega; žannig verši ekki samin sérstök bók um ķslenska mįlsögu, heldur verši hśn fléttuš inn ķ hverja grein.
    Žessi rit verši einkum ętluš kennurum, en einnig lengra komnum nemendum og öšrum sem eru tilbśnir aš leggja eitthvaš į sig til skilnings į textanum. Žar mį žvķ nota hugtök og fręšiorš talsvert meira og į annan hįtt en ķ hinum ritunum.
  3. Tķu til fimmtįn kennsluhefti, 50-100 bls. hvert, sérstaklega ętluš til notkunar ķ framhaldsskólum. Um efni žeirra vķsast til tillagna undirbśningsnefndar frį ķ vetur, en verkefnisstjórnin hyggst fresta žvķ um sinn aš gera nįnari įętlanir um žessi rit.

2.3 Vinnulag

Aš hverju meginritanna fjögurra (žremur handbókum og almennu yfirlitsriti) veršur rįšinn sérstakur ritstjóri, sem ber faglega og fjįrhagslega įbyrgš į verkinu gagnvart verkefnisstjórn. Hann gerir nįkvęma įętlun um efni og efnisskipan hvers rits, ķ samrįši viš verkefnisstjórn. Gert er rįš fyrir aš ritstjóri hvers rits sé jafnframt meginhöfundur žess, en rįši sér mešhöfunda og ašstošarmenn ķ samrįši viš verkefnisstjórn, innan žess fjįrhagsramma sem ritinu er ętlašur.

Žegar kemur aš kennslubókunum veršur meginreglan vęntanlega sś aš verkefnisstjórn semur verklżsingu og auglżsir eftir höfundum. Höfundar verša sķšan valdir į grundvelli menntunar, kennslureynslu, žekkingar og reynslu ķ kennsluefnisgerš o.s.frv.

Žegar lķša tekur į verkiš er įętlaš aš žaš verši bošiš bókaforlögum til śtgįfu. Ekki er enn įkvešiš hvernig stašiš veršur aš žeim mįlum ķ smįatrišum.

3. Skipulag vinnunnar

3.1 Stjórn Lżšveldissjóšs

Stjórn Lżšveldissjóšs skipar verkefnisstjórn og sér til žess aš greišslur til verkefnisins verši inntar af hendi. Verkefnisstjórn leggur fjįrhagsįętlanir sķnar og įętlanir um mannarįšningar fyrir stjórn Lżšveldissjóšs til stašfestingar, sbr. 9. gr. reglugeršar um Lżšveldissjóš. Sjóšsstjórnin gętir žess aš verkįętlanir séu ķ samręmi viš meginmarkmiš sjóšsins, og fjįrhagsįętlanir rśmist innan fjįrhagsramma verksins. Hśn fylgist sķšan meš framvindu verksins, og heldur reglulega fundi meš verkefnisstjórn, t.d. įrsfjóršungslega.

3.2 Verkefnisstjórn

Verkefnisstjórn ber alla faglega įbyrgš į verkinu, og fjįrhagslega įbyrgš gagnvart stjórn Lżšveldissjóšs. Hśn er einrįš um verkiš, innan žess ramma sem lög og reglugerš um Lżšveldissjóš og fjįrveiting til verksins setja. Ķ fyrstu veršur meginvišfangsefni verkefnisstjórnarinnar aš skipuleggja verkiš, en ķ žvķ felst m.a. eftirfarandi: Einnig žarf verkefnisstjórnin aš gera įętlanir um ytri umgjörš verksins; fjįrhag, starfskjörum höfunda, ašstöšu o.ž.h. Žar mį nefna eftirtalin atriši sem sinna žarf: Žegar verkiš er komiš af staš ber verkefnisstjórn aš fylgja žvķ eftir og sjį til žess aš įętlanir standist. Mešal žess sem huga žarf aš er eftirfarandi:

3.3 Ritstjórar

Aš einstökum handbókum sem ętlunin er aš semja (sjį 2. kafla) verša rįšnir ritstjórar sem bera faglega og fjįrhagslega įbyrgš, hver į sķnu verki, gagnvart verkefnisstjórn. Verkefnisstjórn gerir ritstjóra ķ upphafi grein fyrir fjįrhagsramma ritsins, og hann gerir sķšan įętlun um verkiš ķ samręmi viš žann ramma. Verkefnisstjórn leggur einnig fyrir ritstjóra hugmyndir sķnar um efni, efnisskipan og efnistök. Ritstjóri semur nįkvęma įętlun um žessi atriši og leggur fyrir verkefnisstjórn til samžykktar. Hann velur einnig mešhöfunda ķ samrįši viš verkefnisstjórn. Ritstjóri getur einnig rįšiš sér ašstošarfólk.

Tvenns konar samningar eru geršir viš ritstjóra; launasamningar og verksamningar. Launasamningar kveša į um tķmalengd vinnu, starfshlutfall, launaflokk o.ž.h. Verkefnisstjórn gengur frį žeim, og sendir sķšan įfram til starfsmannasvišs Hįskólans. Ritstjórar verša rįšnir į mįnašarlaunum. Séu žeir starfsmenn hįskólastofnana fį žeir greitt eftir sķnum venjulega launaflokki, en ašrir verša metnir inn ķ launakerfi Félags hįskólakennara, eša fį greitt ķ samręmi viš samninga stéttarfélags sķns, eftir nįnari įkvöršun verkefnisstjórnar.

Ķ verksamningi kemur fram til hvaša verks ritstjóri er rįšinn, og hver eru réttindi hans og skyldur. Žar skal kveša į um stęrš (arkafjölda) verksins, efni og efnisskipan (eins nįkvęmlega og unnt er), efnistök (m.t.t. markhóps) o.ž.h. Einnig skal kveša į um frįgang (s.s. į hvaša formi ritinu er skilaš), uppsetningaratriši (tilvitnanir, heimildatilvķsanir, spįssķugreinar o.s.frv.) og ašra hlišstęša žętti, eftir žvķ sem įstęša žykir til. Žį skal kvešiš į um skiladaga, višurlög viš frįvikum frį samningi, höfundarrétt o.s.frv.

Ķ upphafi verks gerir ritstjóri įętlun um įfangaskiptingu žess og ber undir verkefnisstjórn. Žar žarf aš koma fram hvenęr frumgerš og lokagerš hvers efnisžįttar skuli lokiš. Hver įfangi skal ekki spanna lengri tķma en įrsfjóršung, en ęskilegt er aš įfangar séu styttri ķ żmsum tilvikum, allt nišur ķ 1-2 mįnuši. Žessi įfangaskipting skal bęši taka til žess sem ritstjóri semur sjįlfur og žess sem mešhöfundar leggja til. Ritstjóri gerir einnig greišsluįętlun ķ samręmi viš žetta, og leggur fyrir verkefnisstjórn til samžykktar.

Ritstjóri fylgist meš mešhöfundum og er įbyrgur fyrir skilum žeirra. Verkefnisstjórn fylgist hins vegar meš žvķ aš ritstjóri standi viš sķna įętlun, og skal hann mįnašarlega gera verkefnisstjórn grein fyrir framvindu verksins. Telji verkefnisstjórn aš verkiš sé oršiš verulega į eftir įętlun skal hśn gefa ritstjóra xx vikna frest til aš bęta śr žvķ. Verši žaš ekki gert svo aš fullnęgjandi sé aš mati verkefnisstjórnar er henni heimilt aš segja ritstjóra upp störfum meš xx mįnaša fyrirvara og rįša annan.

Ritstjórum er skylt aš taka žįtt ķ fundum og/eša semķnörum žar sem verk žeirra verša tekin til umręšu. Gera mį rįš fyrir aš slķkir fundir verši aš jafnaši tvisvar į įri. Ekki er greitt sérstaklega fyrir žetta, heldur litiš svo į aš žaš sé innifališ ķ žeirri vinnu sem menn eru rįšnir til.

3.4 Mešhöfundar

Ritstjórar einstakra handbóka rįša sérfręšinga til aš skrifa tiltekna kafla ķ handbękurnar. Mešhöfundar starfa į įbyrgš ritstjóra, og er hann įbyrgur fyrir verki žeirra og skilum. Viš mešhöfunda eru geršir tvenns konar samningar eins og viš ritstjóra, ž.e. launasamningar og verksamningar. Verksamningarnir eru sama ešlis og samningar viš ritstjóra, en launasamningar verša aš jafnaši verktakasamningar, og greišsla mišuš viš įkvešna upphęš į hverja örk. Verkefnisstjórn sér um hvoratveggju samningana, eins og viš ritstjóra.

Meginreglan er sś aš mešhöfundar fį greitt eftirį, annašhvort žegar verki žeirra ķ heild er lokiš eša afmörkušum įfanga žess. Aš jafnaši veršur helmingur umsaminnar žóknunar greiddur viš skil frumgeršar, og eftirstöšvar žegar lokagerš er skilaš. Ritstjóri tilkynnir verkefnisstjórn žegar hann telur ešlilegt aš greiša mešhöfundi, og verkefnisstjórn sér um aš greišslan verši innt af hendi.

Dragist skil mešhöfundar fram yfir skiladag frestast greišsla sem žvķ nemur. Verši drįtturinn meiri en xx vikur įn žess aš um lögmętar įstęšur sé aš ręša er ritstjóra heimilt, ķ samrįši viš verkefnisstjórn, aš rifta samningnum og rįša annan höfund ķ stašinn. Hafi höfundur skilaš frumgerš, en skil lokageršar dragist śr hófi, er ritstjóra heimilt žegar komiš er xx vikur fram yfir skiladag aš rįša annan höfund til aš fullvinna textann.

Mešhöfundum er, į sama hįtt og ritstjórum, skylt aš taka žįtt ķ fundum og/eša semķnörum um verkin, įn žess aš sérstök greišsla komi fyrir.

3.5 Ašstošarmenn

Ritstjórar geta rįšiš sér ašstošarmenn til żmissa verka, s.s. ķ efnissöfnun, śrvinnslu, gerš żmiss konar skrįa, innslįtt o.m.fl. Gera mį rįš fyrir aš hér verši einkum um stśdenta ķ framhaldsnįmi aš ręša. Žeir verša rįšnir į tķma-eša mįnašarkaupi ķ samręmi viš taxta Félags hįskólakennara. Viš žį veršur ašeins geršur launasamningur, en ekki sérstakur verksamningur, enda lśta žeir verkstjórn ritstjóra ķ einu og öllu.

3.6 Baknefnd

Til žess aš sem flest sjónarmiš komi fram veršur tilnefnd rįšgefandi baknefnd, skipaša 12 manns, sem veršur verkefnisstjórninni til rįšuneytis. Til setu ķ baknefnd verša einkum fengnir móšurmįlskennarar śr framhaldsskólum og żmsum sérskólum į hįskólastigi, en einnig ašrir kunnįttumenn į žvķ sviši sem hér um ręšir. Ekki er žó ętlast til aš baknefndarmenn séu eša lķti į sig sem fulltrśa tiltekinna stofnana, félaga eša fyrirtękja, heldur sitja žeir ķ nefndinni sem einstaklingar ķ krafti reynslu sinnar og žekkingar.

Hlutverk baknefndar veršur einkum eftirfarandi:

4. Markmiš og markhópur handbókanna

4.1 Markmiš

Markmišiš meš samningu handbókanna er aš bęta śr brżnni žörf į ķtarlegu yfirliti um ķslenskt mįl og mįlfręši. Verkunum er ętlaš aš draga upp heildstęša mynd af fręšigreininni ķ fortķš og nśtķš auk žess sem kynntir verša nżir straumar innan fręšigreinarinnar og helstu višfangsefnum mįlfręšinga undanfarin įr gerš nokkur skil. Įherslur eldri rannsókna eiga ekki aš rįša feršinni, žótt sjįlfsagt sé aš kynna žęr eftir žvķ sem žurfa žykir.

Vegna žess hvernig til ritanna er stofnaš hlżtur aš vera ešlilegt aš ķ bókunum sé lögš sérstök įhersla į žętti sem gagnast kennurum og nemendum. Žar mį nefna skilgreiningar fręšiorša, skrįr af żmsu tagi, umfjöllun um żmis atriši mįlsins sem eru į reiki, o.m.fl.

Nįnar tiltekiš eru meginmarkmišin sem hafa žarf ķ huga viš samningu handbókanna eftirtalin:

Ķ bókunum žarf hvers kyns fróšleikur aš vera settur fram į sem ašgengilegastan hįtt, en jafnframt žurfa bękurnar aš vekja įhuga lesenda į efninu og löngun žeirra til aš fręšast meira um žaš. Eftirfarandi atriši veršur m.a. aš hafa ķ huga: Žetta er vitaskuld ekki tęmandi upptalning, og mjög gagnlegt vęri aš fį įbendingar frį baknefndarmönnum um fleiri atriši sem hafa žyrfti ķ huga.

Til Lżšveldissjóšs var stofnaš ķ tilefni af 50 įra afmęli lżšveldis į Ķslandi. Kosta skal kapps um aš ritverkin verši veršugur minnisvarši žeirra tķmamóta ķ ķslenskri sögu.

4.2 Markhópur

Samkvęmt b-liš 8. gr. reglugeršar um Lżšveldissjóš skal žvķ fé sem verkefnisstjórnin hefur til umrįša "variš til aš endurnżja og bęta kennsluefni ķ ķslensku mįli, einkum į framhaldsskólastigi". Ķ 9. gr. reglugeršarinnar segir aš verkefnisstjórn skuli "gera įętlun um gerš kennsluefnis, kennslu- og handbóka fyrir framhaldsskóla svo og efstu bekki grunnskóla og fyrstu įr hįskólanįms." Hér eru eingöngu handbękurnar til umręšu, og helsti markhópur žeirra er kennarar (einkum ķ efri bekkjum grunnskóla og framhaldsskólum), en einnig ęttu ritin aš geta nżst kennslubókahöfundum, nemendum į mįlabrautum framhaldsskólanna og byrjendum ķ hįskólanįmi, svo og öšrum sem vilja fręšast um mįlfręši og ķslenskt mįl. Naušsynlegt er aš gęta žess vel aš framsetning og hugtakanotkun falli aš žörfum markhópsins. Eitt meginhlutverk baknefndarinnar er aš tryggja aš svo sé.

5. Framsetning, efnisskipan og efnistök

5.1 Ytri bśningur

Gert er rįš fyrir aš handbękurnar verši u.ž.b. 400-500 bls. hver, ķ allstóru broti (eins og t.d. Ķslensk bókmenntasaga). Auk samfellds meginmįls verši žar żmiss konar skrįr og ķtarefni; rammagreinar, myndir, teikningar, skżringarmyndir, lķnurit og töflur auk mynda-og skżringartexta. Til hęgšarauka mį skipta efni bókanna ķ žrennt.

Ķ fyrsta lagi er žaš samfellt meginmįl, sem tekur u.ž.b. helming žess rśms sem er til rįšstöfunar; žetta getur žó veriš breytilegt eftir bókum. Hlutverk žessa hluta er aš gefa yfirlit yfir viškomandi sviš mįlfręšinnar; meginvišfangsefni, tengsl viš önnur sviš mįlsins, helstu rannsóknir, yfirlit um viškomandi hluta ķslensks mįlkerfis, samanburš viš önnur mįl, o.s.frv.

Ķ öšru lagi er hlišarefni; stuttir textar, dęmi, skżringarmyndir, töflur o.fl. til hlišar viš meginmįliš. Žetta efni getur żmist veriš til stušnings og frekari skżringar į žvķ sem žar er fjallaš um eša laustengdara. Auk fróšleiks getur slķkt hlišarefni veriš til skemmtunar og ęskilegt vęri aš finna texta eša dęmi sem lķkleg eru til aš vekja eša żta undir įhuga lesenda į efninu. Myndir hafa lķka öšrum žręši žaš hlutverk aš prżša verkiš. Slķkt efni mętti taka u.ž.b. fjóršung rśmsins.

Ķ žrišja lagi er um aš ręša skrįr og yfirlitstöflur. Žar koma bęši heimilda- og atrišisoršaskrįr įsamt tilvķsunum til frekara lesefnis um tiltekin atriši, og einnig töflur og skrįr žar sem fróšleik um įkvešin atriši er žjappaš saman. Žetta gęti veriš allt aš fjóršungur verksins.

5.2 Framsetning

Höfundar geri sér far um aš vanda efnisskipan og framsetningu og velji mįlsniš meš lesendahópinn og tilgang ritanna ķ huga. Žaš į aš vera vandaš, en tiltölulega óformlegt, og naušsynlegt er aš mįlfar bókanna sé til fyrirmyndar. Naušsynlegt er aš stķllinn sé eins einfaldur og skżr og kostur er. Höfundar skulu kosta kapps um aš gera bękurnar lęsilegar, m.a. meš žvķ Hver höfundur hlżtur aš setja sitt mark į textann, og er įstęšulaust aš amast viš žvķ, en žó veršur aš gęta žess aš samręmi sé ķ merkingu og notkun hugtaka og fręšiorša, og stķll einstakra höfunda skeri sig ekki um of śr heildinni.

Ķ samręmi viš žaš sem įšur er sagt um markhóp veršur framsetning og hugtakanotkun aš mišast viš lesendur sem hafa góša almenna undirstöšumenntun, en ekki séržekkingu ķ mįlfręši, og eru tilbśnir til aš leggja nokkuš į sig til skilnings. Rétt er aš stilla hugtakanotkun ķ hóf, og spara fręšiorš og hugtök žar sem almennt oršalag kemur aš jafnmiklu gagni. Hins vegar veršur aušvitaš aš kynna fjölda fręšiorša og hugtaka og žjįlfa lesendur ķ notkun žeirra. Mest įhersla skal lögš į aš kynna og skżra almenn og śtbreidd hugtök sem ekki einskoršast viš tiltekinn skóla eša stefnu ķ mįlvķsindum.

Žegar hugtak eša fręšiorš kemur fyrst fyrir žarf aš jafnaši aš skilgreina žaš og skżra meš dęmum. Žó getur stašiš svo į aš nota žurfi hugtakiš įšur en komiš er aš žeim staš ķ ritinu žar sem ešlilegt er aš skilgreina žaš. Žį žarf aš vķsa į žann staš žar sem skilgreininguna er aš finna. Meginatrišiš er aš tryggja aš ķ hvert skipti sem fyrir kemur hugtak sem ekki er beinlķnis veriš aš fjalla um ķ viškomandi kafla geti lesendur umsvifalaust įttaš sig į žvķ.

Rétt er aš foršast heimildatilvķsanir ķ meginmįli. Žeim mį žess ķ staš koma fyrir żmist aftan viš hvern kafla (undirkafla eša ašalkafla, eftir atvikum) eša į spįssķum. Ekki er hęgt aš setja skżrar reglur um žaš hvenęr hvor ašferšin į viš, en ķ stórum drįttum mį ętla aš žegar veriš er aš vķsa ķ rit til frekari fróšleiks, eša žegar veriš er aš endursegja heila greiningu o.ž.h., sé rétt aš tilvķsunin komi aftast. Žegar eitt tiltekiš og afmarkaš atriši er tekiš eftir einhverju riti mętti hins vegar vķsa ķ žaš śti į spįssķu.

Nešanmįlsgreinar verša ekki notašar. Heimildatilvķsunum, sem oft eru hafšar nešanmįls, veršur komiš fyrir meš öšru móti, eins og nefnt var hér aš framan. Önnur algeng notkun nešanmįlsgreina er aš setja žar fróšleiksmola sem ekki falla beint inn ķ meginefniš, eša slį žar einhverja varnagla, benda į ašrar hugsanlegar greiningar, o.s.frv. Minni žörf er vęntanlega į slķku ķ yfirlitsriti en rannsóknarriti, en ef įstęša žykir til mį vel koma efni af žessu tagi fyrir ķ ramma- eša rastagreinum ķ staš nešanmįlsgreina.

5.3 Efnisskipan og efnistök

Eins og įšur segir er ętlunin aš meginmįliš verši samfelldur texti, og žvķ er ęskilegt aš skilgreiningar séu felldar sem mest inn ķ textann. Į hinn bóginn veršur einnig aš vera hęgt aš nota bękurnar sem uppflettirit, žannig aš lesendur žurfa aš geta flett upp į skilgreiningu og kynnt sér hana į augabragši, įn žess aš lesa heilan kafla. Žvķ er naušsynlegt aš semja einnig stuttoršar (oft einfaldašar) skilgreiningar hugtaka og fręšiorša sem ekki eru felldar inn ķ meginmįl, heldur koma sem hlišartexti (ramma- eša rastagrein). Slķkan hlišartexta vęri žį aš finna į sömu sķšu (eša opnu) og veriš vęri aš fjalla um hugtakiš ķ meginmįlinu. Notandi sem flettir upp į hugtakinu fęr žį stutta skilgreiningu į žvķ, en getur į sama staš lesiš sér nįnar til um žaš. Einnig er hęgt aš hugsa sér aš skilgreiningin sé endurtekin vķšar ķ ritinu, žar sem hugtakiš kemur viš sögu, og žį fylgi henni tilvķsun ķ žį sķšu meginmįlsins žar sem hugtakiš er kynnt. Kosta žarf kapps um aš žessar skilgreiningar séu sjįlfum sér nęgar, ž.e. hafi ekki aš geyma önnur fręšiorš sem hugsanlegt er aš notandinn žekki ekki. Žeim žurfa einnig aš fylgja dęmi.

Meginmįli veršur skipt ķ skżrt ašgreinda hluta og kafla. Rétt er aš gęta žess aš kaflar verši ekki of stuttir og textinn žar meš sundurslitinn um of, og ekki ętti aš hafa meira en eitt sviš undirkafla. Ķ upphafi hvers kafla vęri gott aš hafa stuttan śtdrįtt (meš öšru letri til aš skera sig betur śr), og einnig mį nota spįssķutexta ķ staš kaflaskiptingar. Enn fremur mį hugsa sér aš hafa ķtarlegt efnisyfirlit žar sem fariš sé nokkrum oršum um innihald hvers kafla. Žrįtt fyrir žetta getur veriš ęskilegt aš höfundar kaflaskipti verkinu mun meira į vinnslustigi, og noti žį jafnvel mörg sviš undirkafla. Slķk vinnubrögš geta aušveldaš mönnum afmörkun og uppröšun einstakra efnisžįtta. Žótt kaflaskiptingin sé žį į yfirboršinu žurrkuš śt fyrir prentun, og trufli žannig ekki lesandann, kemur hśn honum eigi aš sķšur aš gagni viš lesturinn.

Žar sem hér er um yfirlitsrit aš ręša verša höfundar aš verulegu leyti aš byggja į eldri rannsóknum, sjįlfra sķn og annarra. Žó er óhjįkvęmilegt aš nokkuš verši um frumrannsóknir žar sem įberandi eyšur eru ķ yfirlitinu. Aš sjįlfsögšu er žó ekki viš žvķ aš bśast aš fyllt verši ķ allar slķkar eyšur, en žarfir og óskir markhópsins hljóta aš verša hafšar aš leišarljósi viš val į rannsóknarsvišum. Žannig er einbošiš aš bišja baknefndarmenn um įbendingar um efni sem kęmi aš góšu gagni ķ kennslu en hefur veriš vanrękt vegna skorts į rannsóknum. Verkefnisstjórn įkvešur svo, ķ samrįši viš ritstjóra einstakra binda, hver žeirra sviša verša tekin fyrir.

Verkefni höfunda veršur aš draga saman eldri rannsóknir og nżta žęr, įsamt eigin framlagi, til aš gefa sem heildstęšast yfirlit yfir svišiš. Ekki er ętlast til aš höfundar endursegi eldri rannsóknir ķ smįatrišum, heldur skulu žeir taka efniš sjįlfstęšum tökum. Óhjįkvęmilegt er aš hver höfundur velji og tślki efniš aš einhverju leyti śt frį eigin višhorfum. Žó veršur aš ętlast til aš höfundar gęti hlutleysis eftir žvķ sem unnt er, og haldi ekki eigin greiningu um of fram, ef hśn gengur ķ berhögg viš almenn višhorf fręšimanna til efnisins. Varast ber aš lenda ķ fręšilegri rökręšu viš ašra sem hafa skrifaš um efniš.

Ešlilegast er aš meginmįliš sé samfelld heild, žar sem įkvešin lķna er lögš ķ greiningu og tślkun og ašrar leišir ekki višrašar aš marki. Ķ ritum af žessu tagi į notandinn kröfu į žvķ aš geta flett upp į einhverri "višurkenndri" greiningu į tilteknu atriši, įn žess aš vera skilinn eftir meš tvo eša fleiri möguleika sem hann žarf sjįlfur aš velja į milli. Į hinn bóginn er sjįlfsagt aš koma öšrum greiningarmöguleikum aš ķ hlišartextum. Vel kemur til greina aš ašrir en höfundur meginmįls ķ tilteknum kafla sjįi um aš velja og semja hlišartexta kaflans; žannig gętu komiš fram fleiri sjónarhorn, önnur višhorf, nż dęmi o.s.frv.

Höfundar skulu kosta kapps um aš hafa ķtarefni og rammagreina fręšandi og įhugavekjandi. Ešlilegt er aš slķkt efni verši til skilningsauka, žaš einfaldi eša dragi upp meš skżrum dęmum žaš sem um er rętt. Rammagreinar geta fullt eins vķsaš śt fyrir texta bókarinnar, žar sé t.d. aš finna dęmi śr daglegu mįli, fróšleiksmola, skemmtisögur, kvešskap, žjóšsögur, tengingu viš almenna vitneskju eša žekkta atburši śr mannkyns- eša Ķslandssögu.

6. Markmiš og markhópur margmišlunardisks

6.1 Markmiš og mišill

Markmišiš meš margmišlunarefninu, sem unniš veršur ķ samvinnu viš Nįmsgagnastofnun og hlotiš hefur vinnuheitiš Alfręši ķslenskrar tungu, er aš vekja įhuga į ķslensku mįli og fjölbreytileik žess. Nįnar tiltekiš eru meginmarkmišin meš śtgįfu efnisins žessi: Ķ upphaflegri įętlun verkefnisstjórnar (sjį kafla 2.2) var gert rįš fyrir aš semja ķ žessum tilgangi stórt yfirlitsrit, sem įtti aš geta gagnast nemendum, kennurum og įhugasömum almenningi. Žótt nś hafi veriš įkvešiš aš skipta um mišil eru meginmarkmišin hin sömu. Śtfęrsla žeirra veršur žó aš żmsu leyti önnur vegna möguleika žess mišils sem notašur veršur.

Tölvuvęšing ķslenskra heimila hefur veriš mjög ör į undanförnum įrum, og einmenningstölvan er nś mikilvęgur afžreyingar- og upplżsingamišill auk žess aš vera gagnlegt og spennandi kennslutęki ķ skólum allt frį grunnskóla og upp śr. Flestar nżjar tölvur eru nś meš geisladrifi og hljóškorti, sem gerir notendum kleift aš nżta sér geisladiska meš margmišlunarefni, žar sem texti, mynd og hljóš vinna saman.

Nś žegar er mikiš framboš į margmišlunardiskum meš hvers kyns fręšslu- og skemmtiefni, og żmsir slķkir diskar fylgja oft nżjum tölvum. Žetta efni er aš sjįlfsögšu allt į erlendum tungumįlum, einkum ensku. Fyrir lķtiš mįlsamfélag eins og žaš ķslenska er mikilvęgt aš ķslensk tunga sé nothęf og notuš viš öll tękifęri, viš nįm, vinnu og leik. Žaš er hnignunarmerki į tungumįli žegar mįlnotendur treysta sér ekki lengur til aš nota mįliš į öllum svišum daglegs lķfs, en telja sig žurfa aš grķpa til erlends mįls ķ tilteknu samhengi.

Ef ungir tölvunotendur venjast žvķ aš hugsa um margmišlun sem erlent efni - oftast engilsaxneskt - gęti ķslensk tunga veriš ķ hęttu stödd. Annaš meginmarkmiš Lżšveldissjóšs er efling ķslenskrar tungu. Verkefnisstjórnin vonast til aš śtgįfa margmišlunarefnis um ķslenska tungu į geisladiski geti oršiš žar aš liši.

Śtgįfa fręšsluefnis um ķslenska tungu į margmišlunardiski getur

6.2 Markhópur

Samkvęmt b-liš 8. gr. reglugeršar um Lżšveldissjóš skal žvķ fé sem verkefnisstjórnin hefur til umrįša "variš til aš endurnżja og bęta kennsluefni ķ ķslensku mįli, einkum į framhaldsskólastigi". Ķ 9. gr. reglugeršarinnar segir aš verkefnisstjórn skuli "gera įętlun um gerš kennsluefnis, kennslu- og handbóka fyrir framhaldsskóla svo og efstu bekki grunnskóla og fyrstu įr hįskólanįms".

Alfręši ķslenskrar tungu er annar verkžįtturinn sem hrint er af staš ķ nafni Lżšveldissjóšs. Fyrsti verkžįtturinn inniheldur žrjįr ķtarlegar handbękur um ķslenskt mįl og eru žęr einkum ętlašar kennurum, kennslubókahöfundum og nemendum sem stefna aš ķslenskunįmi ķ hįskóla. Margmišlunarefninu Alfręši ķslenskrar tungu er einkum ętlaš aš žjóna nemendum ķ efri bekkjum grunnskóla og framhaldsskólum, svo og fróšleiksfśsum almenningi.

Žótt einkum sé mišaš viš unglinga mį gera rįš fyrir aš efniš nżtist prżšilega mun yngri nemendum. Žaš ętti lķka aš gagnast foreldrum sem vilja glöggva sig į žvķ sem börn žeirra eru aš lęra ķ skóla eša vilja fręšast um tiltekin efni, s.s. mįltöku barna. Žį mį benda į aš kennarar ķ grunnskóla geta nżtt sér efni disksins sem ķtarefni/ritgeršarefni fyrir nemendur og veitt žeim um leiš naušsynlega žjįlfun ķ aš nįlgast upplżsingar um tiltekiš efni af margmišlunardiski.

7. Ytri bśningur, framsetning og efnistök

7.1 Ytri bśningur

Verkiš veršur gefiš śt į geisladiski. Upphafleg įętlun um śtgįfu bókar hljóšaši upp į 600 bls. ķ stóru broti žar sem gert var rįš fyrir aš żmiss konar myndefni tęki verulegt rżmi. Žaš mį žvķ gróflega gera rįš fyrir aš sjįlfur textinn verši sem nemur 500--1000 handritssķšum en žaš er ekki markmiš ķ sjįlfu sér aš fylla diskinn alveg.

Mikilvęgt er aš taka verulegt tillit til mišilsins viš framsetningu efnisins og aš nżta kosti hans sem best. Margmišlunardiskur hefur žaš fram yfir bók aš žar mį nżta bęši hljóš og hreyfimyndir og einkanlega hefur žaš fyrra augljósa kosti ķ verki sem fjallar um tungumįl. Formiš hefur einnig žann kost aš hęgt er aš nįlgast efniš frį fleiri hlišum en ķ bók žar sem framsetning er lķnulega og tiltölulega fastskoršuš.

Žetta er hins vegar į kostnaš samhengis ķ textanum. Naušsynlegt er aš hann sé knappari en gengur og gerist ķ bókum og aš hann sé brotinn upp ķ smęrri einingar, helst žannig aš skjįfylli af texta myndi aš sem mestu leyti eina heild žótt sķšan sé hęgt aš rekja sig frį žeim texta yfir ķ hlišar- og baktexta sem fylla myndina. Um slķk atriši er fjallaš nįnar ķ kverinu Žrķvķšir textar sem Heimir Pįlsson hefur tekiš saman og dreift hefur veriš/veršur til höfunda efnis.

Ķ oršinu margmišlun felst aš efni er mišlaš į żmsu formi og höfšaš til sjónar og heyrnar notenda. Ķ grófum drįttum hafa höfundar og ritstjóri eftirfarandi möguleika į framsetningu efnis į diskinum og lögš skal įhersla į aš nżta žį alla sem mest og best:

Vęntanlegir höfundar efnis hafa žaš meginverkefni aš semja texta en žeir eru eindregiš hvattir til žess aš hafa heildarmyndina sem mest ķ huga og varpa fram hugmyndum um stušningsefni, bęši mynd- og hljóšefni, sem sķšan er hęgt aš śtfęra nįnar ķ samvinnu viš ritstjóra og śtlitshönnuši. Einnig ęttu žeir aš hafa ķ huga aš texta mį bęši birta sem slķkan į skjįnum og lesa hann upp, t.d. yfir myndir til skżringar į žeim, og rétt er aš nżta sér bįša möguleika eftir žvķ sem įstęša žykir til.

Framsetning

Viš gerš margmišlunarefnis gilda önnur lögmįl en viš samningu bóka. Žegar bók er lesin er einatt um aš ręša samfelldan texta meš upphaf, mišju og endi. Ķ tölvulestrinum eru notašar annars konar leikreglur og liggur ķ ešli mišilsins aš hoppa fram og aftir ķ textanum og śt į hliš lķka. Žetta setur mark sitt į höfundavinnu viš diskinn. Skrifašan texta mį hafa ķ nokkrum lögum, ž.e. megintexta (flettan sem birtist fyrst) sem ętlaš er aš vekja įhuga notenda og koma žeim į sporiš, og baktexta sem grķpa mį ķ til skżringar eša frekari fróšleiks, annašhvort ķ hverfiglugga eša til hlišar viš megintextann. Textinn veršur aš vera knappur og brotinn upp ķ smįar einingar sem sķšan mį tengja į żmsan hįtt žannig aš textabrotin rašist saman og styšji hvert annaš.

Höfundar verša aš hafa ķ huga aš notendur geta komiš aš sama efninu śr mörgum mismunandi įttum. Į disknum veršur leitarkerfi, žannig aš hęgt er aš leita aš tilteknum atrišisoršum og fį viškomandi flettu į skjįinn. Einnig veršur hęgt aš skruna gegnum atrišisoršaskrį og velja žar orš sem notendur vilja fręšast um. En žar fyrir utan er hęgt aš hugsa sér margvķslegar aškomur; t.d. er hęgt aš nota myndir, tķmaįsa o.m.fl. til aš opna leiš aš tilteknu efni. Höfundar eru hvattir til aš skoša sem flesta og fjölbreyttasta margmišlunardiska til aš fį hugmyndir um framsetningu og aškomuleišir.

Žar sem Alfręši ķslenskrar tungu er einkum ętlaš aš vera įhugavekjandi fyrir yngri kynslóšina er mikilvęgt aš aškoma sé įhugaverš og aš skżringar, myndir og dęmi séu lżsandi og snišin aš žörfum žess hluta markhópsins. Undir žessu yfirborši mį hafa baktexta sem sinna žörfum žeirra sem vilja fį ķtarlegri upplżsingar eša fręšilegri. Lykilatriši er aš hęgt sé aš leita aš atrišisoršum eftir sem flestum leišum og aš aušvelt sé aš nįlgast upplżsingar og tengja žęr upplżsingum į öšrum svišum.

Meginįherslu skal leggja į mįliš sjįlft og hlutverk žess, en formleg mįlfręši veršur höfš ķ bakgrunni. Aš sjįlfsögšu veršur gengiš śt frį ķslensku, en žó skiptir miklu mįli aš sjónarhorniš sé vķtt, og einnig sé fjallaš um almenn einkenni tungumįla, auk žess sem tiltekin mįl verši höfš til samanburšar ķ einstökum atrišum.