Ësaga ═slands 1909-2009

Sumar ritsmÝ­ar birtast undir svo frßleitum fyrirs÷gnum a­ yfirskriftin dŠmir textann beinlÝnis ˙r leik.

Litlu munar a­ ■essi lřsing eigi vi­ veigamestu ritger­ina Ý 11. bindi S÷gu ═slands sem kom ˙t fyrir sk÷mmu ß vegum Hins Ýslenzka bˇkmenntafÚlags undir ritstjˇrn PÚturs Hrafns ┴rnasonar sagnfrŠ­ings og Sigur­ar LÝndal prˇfessors sem lÚt af starfi forseta fÚlagsins 2016. Fyrsta og lengsta ritger­in Ý bˇkinni, skrß­ af PÚtri Hrafni, er tŠpar 260 sÝ­ur og ber heiti­ „Frß herra Cable til doktor Franeks: Saga ═slands 1909-2009“. Frßleitni fyrirsagnarinnar felst Ý a­ hvorki Eric Grant Cable, rŠ­isma­ur Breta ß ═slandi 1914-1919, nÚ Franek Rozwadowski, fulltr˙i AGS ß ═slandi Ý fßein ßr eftir hrun, skipta sjßlfir nokkru mßli fyrir framvindu s÷gunnar me­ fullri vir­ingu fyrir st÷rfum beggja. Flestir n˙lifandi lesendur hafa a­ vonum aldrei ß­ur heyrt ß fyrri manninn minnzt.

SÝ­ari ma­urinn, Franek Rozwadowski, er prř­ilegur hagfrŠ­ingur, ■aulreyndur starfsma­ur AGS, og var fulltr˙i sjˇ­sins ß ═slandi ßrin eftir hrun. SlÝkir fulltr˙ar AGS eru starfsmenn ß plani og hafa engin v÷ld. Hlutverk ■eirra er a­ framfylgja marka­ri stefnu AGS Ý samrß­i vi­ innlend stjˇrnv÷ld eftir settum reglum. Sjˇ­urinn var ß ═slandi Ý bo­i stjˇrnvalda, kvaddur hinga­ heim til a­ veita ney­arhjßlp. RÝkisstjˇrnin og Al■ingi tˇku allar ßkvar­anir en nutu rß­a og fjßrhagsa­sto­ar sjˇ­sins og Nor­urlanda. Fyrirs÷gnin „Frß herra Cable til doktor Franeks“ veitir lesandanum hugbo­ um ˇe­lileg afskipti ˙tlendinga af Ýslenzkum mßlum. Ůannig tala ■jˇ­ernis÷fgamenn og hafa ŠtÝ­ gert til a­ kynda undir tortryggni Ý gar­ ˙tlendinga. ═slendingar hafa ■ˇ sjaldan ■urft a­ kvarta undan erlendum afskiptum frß heimastjˇrn 1904 fram ß okkar daga, jafnvel ekki ■egar Bretar hertˇku ═sland 1940. Flestir landsmenn f÷gnu­u ■vÝ a­ Bretar ur­u fyrri til en Ůjˇ­verjar. Hervernd BandarÝkjanna og sÝ­an Natˇ eftir strÝ­ var a­ vÝsu umdeild, en herinn var hÚr Ý bo­i stjˇrnvalda.

Ritger­ PÚturs Hrafns ┴rnasonar er mun lakari en anna­ ˙tgefi­ efni um ═slandss÷gu 20. aldar ■ar sem hŠst ber ═sland ß 20. ÷ld eftir Helga Sk˙la Kjartansson prˇfessor. Ritger­in lÝ­ur fyrir samhengisleysi og Špandi ■agnir, flestar Ý ■ßgu rß­andi hagsmuna ß stjˇrnmßlavettvangi. Sko­um samhengisleysi­ fyrst. Ůarna stendur „Togara˙tger­in var rekin me­ tapi ÷ll ßrin 1931-39“ (bls. 65) og „TÝmabili­ 1950-70 einkenndist meira og minna af taprekstri Ý togara˙tger­“ (bls. 97) eins og ekkert hafi veri­ sjßlfsag­ara. Hßtt gengi krˇnunnar er a­ vÝsu nefnt til s÷gunnar, en samhengi­ vantar a­ ÷­ru leyti. Lesandinn er ekki frŠddur um hvers vegna mikilvŠgasti atvinnuvegur landsmanna var rekinn me­ tapi ßratugum saman. Textinn er ÷­rum ■rŠ­i eins og sÝmtal ■ar sem prˇsentur eru ■uldar samhengislaust Ý belg og bi­u.

Og svo eru ■arna ß einum sta­ tv÷ ßv÷rp forsŠtisrß­herra sett Ý ˇvi­eigandi samhengi. Um ˙tvarpsßvarp Hermanns Jˇnassonar forsŠtisrß­herra eftir landg÷ngu brezkra hermanna vori­ 1940 ■ar sem Hermann hvatti ■jˇ­ina til a­ „taka ■essu me­ jafnvŠgi og rˇ“ segir PÚtur Hrafn: „Ůessi hvatningaror­ … ßttu eftir a­ finna samhljˇm Ý ßvarpi annars forsŠtisrß­herra ß ÷­rum ■rengingatÝmum, hinn 6. oktˇber 2008“ (bls. 70) og ß ■ß vi­ rŠ­u Geirs Haarde sem lauk me­ or­unum „Gu­ blessi ═sland“. H÷fundurinn lÝkir hruninu ■annig ˇbeint vi­ hernßmi­ eins og til a­ draga athygli lesandans frß ■vÝ a­ hruni­ var, ˇlÝkt hernßminu, af v÷ldum innlendra manna fyrst og fremst.

Enn vandrŠ­alegri eru ■agnirnar. Ůarna er t.d. fjalla­ um veru BandarÝkjahers ß ═slandi 1941-2006 ßn ■ess a­ nefna hermangi­ einu or­i e­a ■ß sta­reynd a­ vera hersins hÚr skila­i ■jˇ­arb˙inu andvir­i um 2% af landsframlei­slu ß hverju ßri a­ jafna­i. Fjalla­ er um stjˇrn sjßvar˙tvegsmßla ßn ■ess a­ nefna a­ HŠstirÚttur dŠmdi kvˇtakerfi­ brotlegt gegn stjˇrnarskrßnni 1998 og sneri sÝ­an vi­ bla­inu undir ■rřstingi frß rß­herrum 2000. MannrÚttindanefnd SŮ sta­festi 2007 fyrri dˇm HŠstarÚttar me­ bindandi ßliti ■ess efnis a­ fiskvei­istjˇrnin bryti gegn stjˇrnarskrßnni og rÝksstjˇrninni bŠri a­ grei­a ska­abŠtur ■eim sem mismununin Ý ˙thlutun aflaheimilda hef­i broti­ gegn. Um allt ■etta o.fl. er ■aga­.

Um a­draganda hrunsins segir: „Vissulega heyr­ust varna­aror­, einkum erlendis frß …“ (bls. 241).

Um ˙tifundina eftir hrun segir svo: „Laugardagsfundunum ß Austurvelli lauk ŠtÝ­ me­ sameiginlegu ßkalli ■ar sem krafist var brottvikningar stjˇrna Se­labanka ═slands og Fjßrmßlaeftirlitsins, a­ rÝkisstjˇrnin fŠri frß og bo­a­ yr­i til kosninga.“ (bls. 247). Krafan um nřja stjˇrnarskrß sem kom Ýtreka­ fram ß fundunum er ekki nefnd og nß­i h˙n ■ˇ fram a­ ganga strax 2009 ■ar til Al■ingi sveikst undan merkjum vori­ 2013.

Spaugilegust er e.t.v. ■÷gnin um Eimrei­arhˇpinn sem er ßkalla­ur tvisvar Ý textanum af ˇljˇsu tilefni ßn ■ess a­ sagt sÚ frß ■vÝ a­ margir Ý hˇpnum – sj÷ af tˇlf! – hafa fengi­ dˇma fyrir l÷gbrot og sektir og einn bÝ­ur n˙ nřs dˇms a­ auki.

FrÚttabla­i­, 23. marz 2017.


Til baka