egar jlnd skilja

 

Lfrki er eirrar nttru a plntum og drategundum fer eftir atvikum mist fjlgandi ea fkkandi. Tegundir deyja t og arar vaxa fram. Sama lgml gildir um jtungur og jmyntir. N fer gjaldmilum heimsins fkkandi ar e hagkvmt ykir a jir sameinist um gjaldmila frekar en a hver og ein haldi ti snum mili. ess vegna eru myntirnar n ornar miklu frri en lndin. Me upptku evrunnar um 2000 hefur gjaldmilum Evrpulanda fkka smm saman um sextn. Eins httar um jlndin. eim mist fjlgar ea fkkar. Vi fall Sovtrkjanna 1991 fjlgai sjlfstum jrkjum um fjrtn einu bretti.

Hr vaknar spurning. Hva okkur a finnast um fjlgun jrkja? Hva okkur t.d. a finnast um sjlfstisbarttu Skota og Katalna? Eigum vi a taka umhugsunarlausa afstu me eim sem vilja varveita einingu rkja? Varla. Flest okkar fgnuu upplausn Sovtrkjanna og stofnun ea endurreisn fimmtn sjlfstra rkja upp r rjkandi rstunum. Svari vi spurningunni rst m..o. af samhenginu.

Bandarkjunum gerist a 1861 a ellefu suurrki sgu sig r lgum vi norurrkin og stofnuu sjlfsttt rki. Uppspretta klofningsins var annars vegar tti suurrkjanna vi a norurrkin hygust neya suurrkin me lagasetningu til a lta af rlahaldi og hins vegar tti norurrkjanna vi a vesturrkin sem fr fjlgandi myndu heimila rlahald a fyrirmynd suurrkjanna svo a andstingar rlahalds norurrkjunum gtu hafna minni hluta landinu.

Af essu spratt borgarastyrjld sem st fjgur r og kostai 600 sund mannslf. Bandarkjastjrn undir forustu Abrahams Lincoln forseta vildi fyrir alla muni varveita einingu rkisins. En stri var reyndinni rlastr. Lincoln geri rtt a halda landinu saman vegna ess a a var eina fra leiin til a trma rlahaldi. Ef rlahald er ekki rangt, sagi Lincoln, er ekkert rangt. Eining Bandarkjanna var ekki takmark sjlfri sr, tt Lincoln og hans menn segu svo vera, heldur var hn tki til a trma rlahaldi.

Engin hlist velferarrk mltu me v a varveita einingu Sovtrkjanna snum tma, vert mti. Upplausn Sovtrkjanna var liur nausynlegu hruni kommnismans. Landaskilnair Evrpu hafa jafnan fari fram gri stt, t.d. skilnaur Noregs og Svjar 1905, slands og Danmerkur 1944 og Tkklands og Slvaku 1993. Blugur skilnaur rlands og Bretlands 1922 er undantekningin sem sannar regluna. Balkanskaginn er kaptuli t af fyrir sig.

Hva um einingu Bretlands og Spnar? Ber a varveita hana h vilja Skota og Katalna? hvorugu landinu er einingar rf til a upprta djpsttt ranglti, vert mti. Skotar lta til Norurlanda sem fyrirmyndar og telja rangltt a eir urfi a lta stjrn Englendinga sem taka heldur Bandarkin sr til fyrirmyndar. a vri v beggja hagur, segja margir Skotar, a lndin tv skilji a skiptum. getum vi byggt norrnt velferarrki Skotlandi, segja eir, og enska haldi fr a vera frii fyrir okkur. Skotar fengu a halda jaratkvagreislu um mli 2014. Sjlfstissinnar lentu minni hluta, en eir hafa san stt sig veri m.a. me v a vinna 56 af 59 stum Skotlands brezka inginu fyrr r.

Katalnar hafa ara sgu a segja. eir eru sjttungur af mannfjlda Spnar og telja sig vanrktan minni hluta landinu. Katalnska er sjlfst tunga, lk spnsku, en er ekki kennd spnskum sklum. Katalnum finnst mrgum jafnsjlfsagt n a stofna sjlfsttt rki me Barselnu sem hfuborg eins og okkur llum finnst a sjlfsagt a Portgal s sjlfsttt rki vi hli Spnar. Stuningur vi sjlfsti Katalnu hefur aukizt a undanfrnu. Heimamenn segja a ar muni mest um gamla flki sem man borgarastri 1936-1939 og einrisstjrn Francos fram til rsins 1976 og rir n fyrst a kasta af sr hlekkjunum. Fjri hver Katalni – allt a  2 milljnir manns af 7,5 milljnum – usti t gtur Barselnu um sustu helgi til a lsa stuningi vi stofnun sjlfsts rkis Katalnu. Spnska rkisstjrnin tekur a ekki ml og leyfir Katalnum ekki a tklj mli jaratkvagreislu eins og Englendingar leyfu Skotum a gera fyrra. Stjrn Francos flutti Spnverja strum stl til Katalniu til a veikja vinmsrtt eirra lkt og Staln flutti Rssa til Eystrasaltsrkjanna, en a dugi ekki til.

Stjrnin Madrd sklir sr m.a. bak vi kvi stjrnarskr landsins fr 1978 sem kveur um a eining Spnar s rjfanleg. Katalnar kunna a eiga svar vi essu. eir geta sett sr sna eigin stjrnarskr og lst v yfir a spnsk lg gildi v aeins Katalnu a au brjti ekki gegn eirri stjrnarskr sem Katalnar hafa sjlfir sett sr. annig skkuu Lithar Sovtrkjunum 1990 og hfu frkilegan sigur.

Frttablai, 17. september 2015.


Til baka