Ůing gegn ■jˇ­: Taka tv÷

Ekki alls fyrir l÷ngu r˙mu­u bß­ir flokkarnir ß BandarÝkja■ingi margar vistarverur. Frjßlslyndir menn ßttu samherja Ý bß­um flokkum og ■a­ ßttu einnig Ýhaldsmenn. Sumir s÷g­u flokkana tvo vera alveg eins.

Flokkakerfi­ vestra spratt upp ˙r jar­vegi sjßlfstŠ­isyfirlřsingar BandarÝkjamanna 1776 og stjˇrnarskrßrinnar 1787 sem var Štla­ a­ sŠtta tv÷ h÷fu­sjˇnarmi­. Anna­ sjˇnarmi­i­ var s˙ sko­un sambandssinna a­ landinu yr­i ■vÝ a­eins haldi­ saman til langframa a­ fyrir ■vÝ fŠri sterk alrÝkisstjˇrn. Ůetta var sko­un Alexanders Hamilton, fyrsta fjßrmßlarß­herra landsins, sem hÚlt einnig fram kostum fram■rˇunar og i­nvŠ­ingar. Hitt sjˇnarmi­i­ var s˙ sko­un fylkissinna a­ fri­ur myndi ■vÝ a­eins haldast til lengdar a­ fylkin fengju hvert fyrir sig a­ hafa umtalsver­a sjßlfsstjˇrn. Ůetta var sko­un Tˇmasar Jefferson, fyrsta utanrÝkisrß­herra BandarÝkjanna, sem hÚlt einnig fram kostum landsins og landb˙na­ar. Hamilton og sambandssinnar h÷f­u sigur ß stjˇrnlaga■inginu Ý FÝladelfÝu 1787 ■ˇtt rÝkt tillit vŠri teki­ til sko­unar Jeffersons og fylkissinna. Jefferson sat ekki stjˇrnlaga■ingi­ ■ar e­ hann var ■ß sendiherra Ý ParÝs. Flokkur sambandssinna var­ me­ tÝmanum a­ flokki demˇkrata og flokkur fylkissinna var­ a­ flokki rep˙blikana.

Flokkarnir breyttust me­ tÝmanum. ŮrŠlahald Ý su­urrÝkjunum var undir verndarvŠng demˇkrata. Rep˙blikanar Ý nor­urrÝkjunum undir forustu Abrahams Lincoln forseta b÷r­u ■rŠlahaldi­ ni­ur a­ loknu borgarastrÝ­i 1861-1865. Ůa­ tˇk ÷nnur hundra­ ßr a­ veita afkomendum ■rŠla full mannrÚttindi e­a ■ar um bil a­ l÷gum. MannrÚttindal÷ggj÷fin sem demˇkratar undir forustu Lyndons Johnson forseta settu 1964-1965 var­ ßsamt ÷­ru til ■ess a­ afkomendur ■rŠlahaldara Ý su­urrÝkjunum fluttu sig ˙r r÷­um demˇkrata yfir til rep˙blikana sem hafa jafnan sÝ­an rß­i­ l÷gum og lofum Ý su­urÝkjunum. Flokkur Lincolns var or­inn a­ flokki ■eirra sem streittust helzt gegn rÚttindabarßttu bl÷kkumanna. Og ■ß gat ■ess ekki or­i­ langt a­ bÝ­a a­ rep˙blikanar by­u ÷­ru ranglŠti einnig upp Ý dans.

Ůetta ger­ist smßm saman. Sumir rekja upphaf vandans til l÷gbrota Nixons forseta og au­mřkjandi afsagnar hans 1974. A­rir rekja vandann til Reagans forseta 1980-1988 sem margir demˇkratar t÷ldu ÷fgamann ■rßtt fyrir pr˙tt og frjßlslegt fas. Enn a­rir rekja vandann til ßrsins 2000 ■egar HŠstirÚttur BandarÝkjanna st÷­va­i atkvŠ­atalningu Ý FlˇrÝda og afhenti George W. Bush forsetaembŠtti­ me­ fimm atkvŠ­um gegn fjˇrum eftir flokkslÝnum. ┌lf˙­in milli rep˙blikana og demˇkrata magna­ist stig af stigi og er n˙ or­in slÝk a­ forustumenn flokkanna og ˇbreyttir flokksmenn skiptast helzt ekki ß ÷­ru en ˇkvŠ­isor­um. Sumir demˇkratar draga rep˙blikana sundur og saman Ý hßrbeittu hß­i. Andr˙m ■ingsins berst ˙t Ý ■jˇ­lÝfi­. „Lokum hana inni!“ hrˇpa stu­ningsmenn Donalds Trump ß fundum.

═ ■essu ljˇsi s÷gunnar ■arf a­ sko­a framg÷ngu Trumps Ý kosningabarßttunni n˙. H÷fu­r÷ksemd rep˙blikana fyrir kj÷ri Trumps er a­ ■eir ver­i a­ nß a­ skipa oddamanninn Ý HŠstarÚtt, en ■ar er sta­an n˙ j÷fn, fjˇrir gegn fjˇrum. Trump sÚr fram ß ˇsigur og sta­hŠfir a­ kosningunum ver­i stoli­ og reynir ■annig a­ sß tortryggni Ý gar­ lř­rŠ­is me­al stu­ningsmanna sinna. Ůessi bo­skapur Trumps ß grei­a lei­ a­ m÷rgum kjˇsendum m.a. vegna ■ess a­ HŠstirÚttur BandarÝkjanna lÚt sig hafa ■a­ a­ stela forsetakosningunum 2000 eins og lřst hefur veri­ Ý lŠr­um bˇkum og einn hŠstarÚttardˇmarinn, John Paul Stevens, hefur sta­fest. Freedom House sem fylgist me­ ■rˇun lř­rŠ­is um allan heim gefur BandarÝkjunum ekki lengur fullt h˙s stiga fyrir frelsi og lř­rŠ­i. ŮvÝ veldur m.a. nřleg ßkv÷r­un HŠstarÚttar um a­ ■a­ sÚ hluti af mannrÚttindum au­manna a­ mega dŠla ˇmŠldu fÚ Ý stjˇrnmßlamenn og flokka. A­eins ■ri­ji hver BandarÝkjama­ur treystir HŠstarÚtti og tÝundi hver kjˇsandi treystir ■inginu Ý Washington skv. nřlegri skřrslu Gallups.

Brestirnir Ý bandarÝsku lř­rŠ­i berast ˙t. Ătli sumum dˇmurum Ý HŠstarÚtti ═slands ■yki ■a­ ■ß e.t.v. lÚttbŠrara en ella vŠri a­ hafa stoli­ kvˇtanum handa Panama-flokkunum me­ Vatneyrardˇmi sÝnum ßri­ 2000 og hafa sÝ­an stoli­ stjˇrnlaga■ingskosningunni handa s÷mu flokkum 2011? Ůi­ muni­ hann J÷rund. HŠstirÚttur dŠmdi fiskvei­istjˇrnarkerfi­ ˇl÷glegt 1998 ■ar e­ mismununin sem Ý ■vÝ felst bryti gegn stjˇrnarskrßnni. Rß­herrar brug­ust ˇkvŠ­a vi­. HŠstirÚttur lag­i ■ß ni­ur skotti­ og felldi ■ver÷fugan dˇm Ý hli­stŠ­u mßli 2000 og sß ■ß ekkert athugavert vi­ mismunun Ý ˙thlutun vei­irÚttinda. Sj÷ af hverjum tÝu prˇfessorum Ý Hßskˇla ═slands birtu sameiginlega yfirlřsingu til varnar sjßlfstŠ­i HŠstarÚttar. Enginn lagaprˇfessor – ekki einn! – treysti sÚr til a­ undirrita yfirlřsinguna. MannrÚttindanefnd Sameinu­u ■jˇ­anna birti ßlit 2007 efnislega samhljˇ­a dˇmi HŠstarÚttar frß 1998 og gaf Al■ingi bindandi fyrirmŠli um a­ nema mismununina burt ˙r fiskvei­istjˇrninni. RÝkisstjˇrnin sag­ist ■ß mundu gera ■a­ me­ nřrri stjˇrnarskrß me­ ßkvŠ­i um au­lindir Ý ■jˇ­areigu. Al■ingi er enn a­ reyna a­ koma sÚr undan a­ sta­festa nřju stjˇrnarskrßna.

Ëgilding HŠstarÚttar ß stjˇrnlaga■ingskosningunni 2011 var sama marki brennd. ŮrÝr sjßlfstŠ­ismenn l÷g­u fram kŠrur vegna meintra galla ß framkvŠmd kosningarinnar. Sex hŠstarÚttardˇmarar, ■ar af fimm skipa­ir af dˇmsmßlarß­herra SjßlfstŠ­isflokksins, ˇgiltu kosninguna einum rˇmi. ┴kv÷r­unin var ekki bara illa grundu­ Ý skilningi laganna, ■.e. r÷ng, eins og Reynir Axelsson dˇsent Ý stŠr­frŠ­i fŠr­i gild r÷k a­, heldur beinlÝnis ˇl÷gleg ■ar e­ l÷g heimila ekki ˇgildingu kosningar Ý heilu lagi nema sřnt ■yki a­ br÷g­ hafi veri­ Ý tafli. HŠstirÚttur vi­urkenndi villu sÝna Ý reynd ßri sÝ­ar ■egar hann vÝsa­i frß hli­stŠ­ri kŠru vegna forsetakj÷rs 2012 ß ■eim grunni a­ meintir gallar ß framkvŠmdinni hef­u ekki geta­ haft ßhrif ß ˙rslitin. KŠran var l÷g­ fram til a­ afhj˙pa HŠstarÚtt. Ůa­ tˇkst.

FrÚttabla­i­, 20. oktˇber 2016.


Til baka