Ůjˇ­kj÷rnir forsetar

═sland var­ fyrst rÝkja Ý Evrˇpu til a­ setja sÚr stjˇrnarskrß me­ ßkvŠ­i um ■jˇ­kj÷rinn forseta frekar en ■ingkj÷rinn forseta. ┴ri­ var 1944. Flokkarnir reyndu a­ s÷lsa undir sig forsetaembŠtti­, en ■eim tˇkst ■a­ ekki af ■rem skyldum ßstŠ­um. Fyrst ber a­ nefna sko­anak÷nnun Torfa ┴sgeirssonar hagfrŠ­ings, fyrstu vÝsindalegu sko­anak÷nnunina ß ═slandi. Ni­urst÷­ur hennar voru birtar Ý Helgafelli 1943. ŮŠr sřndu yfirgnŠfandi stu­ning almennings vi­ ■jˇ­kj÷r forseta frekar en ■ingkj÷r. ═ annan sta­ nutu stjˇrnmßlaflokkarnir lÝtils ßlits bŠ­i me­al almennings og innbyr­is, svo mj÷g a­ forustumenn ■eirra gßtu sumir ekki tala­ saman og gßtu varla heldur seti­ Ý sama herbergi. Svo rammt kva­ a­ ˇsŠttinu a­ Sveinn Bj÷rnsson rÝkisstjˇri haf­i ney­zt til a­ skipa utan■ingsstjˇrn 1942 og sat h˙n til 1944. ═ ■ri­ja lagi slˇ hjarta rÝkisstjˇrans me­ fˇlkinu Ý landinu frekar en me­ flokkunum ß Al■ingi svo illa sem ■eir h÷f­u reynzt. Ůa­ var ekki sÝzt verk Sveins Bj÷rnssonar a­ berja flokkana til hlř­ni vi­ ■jˇ­arviljann eins og rß­a mß af einkaskj÷lum Sveins sem Svanur Kristjßnsson prˇfessor hefur rannsaka­. Ůegar Al■ingi lÚt undir h÷fu­ leggjast eftir lř­veldisstofnunina a­ standa vi­ fyrirheit flokkanna um endursko­un stjˇrnarskrßrinnar frß 1944 snupra­i Sveinn Bj÷rnsson, ■ß or­inn forseti ═slands, Al■ingi fyrir vanrŠksluna Ý nřßrsßvarpi til ■jˇ­arinnar 1949 og hamra­i ß nau­syn nřrrar stjˇrnarskrßr. Svona eiga sřslumenn a­ vera.

═ a­draganda lř­veldisstofnunarinnar 1944 voru BandarÝkin a­ vÝsu ekki nefnd sÚrstaklega sem fyrirmynd ßkvŠ­isins um ■jˇ­kj÷rinn forseta, heldur Ůřzkaland millistrÝ­sßranna og Finnland. Skyldleikinn vi­ BandarÝkin leynir sÚr ■ˇ ekki. BandarÝska stjˇrnarskrßin er elzta stjˇrnarskrß heimsins enn Ý gildi og er m÷rgum ■vÝ a­ řmsu leyti e­lileg fyrirmynd, ■ˇtt Š fleiri bandarÝskir stjˇrnskipunarfrŠ­ingar og a­rir geri sÚr grein fyrir řmsum g÷llum hennar eins og Úg hef ß­ur lřst ß ■essum sta­. Sumir ■essara galla hafa ßgerzt me­ tÝmanum ■ar e­ stjˇrnarskrßin hefur ekki fylgt samfÚlags■rˇuninni. A­rir gallar hafa veri­ til sta­ar frß upphafi, m.a. ßkvŠ­i­ um forsetakj÷r.

Gallinn hÚr er sß, a­ frambjˇ­andi getur nß­ meiri hluta kj÷rmanna og ■ar me­ kj÷ri sem forseti ■ˇtt hann hafi minni hluta kjˇsenda a­ baki sÚr og jafnvel ■ˇtt keppinautur hans hafi fengi­ fleiri atkvŠ­i en „sigurvegarinn“. Ůetta er ekki bara frŠ­ilegur m÷guleiki enda hefur ■etta gerzt nokkrum sinnum, einkum en samt ekki eing÷ngu ■egar h÷fu­flokkarnir tveir hafa fengi­ sterk mˇtframbo­ ˙r eigin r÷­um.

┴ri­ 1876 nß­i Rutherford Hayes kj÷ri Ý forsetaembŠtti­ me­ 48% atkvŠ­a a­ baki sÚr ■ˇtt andstŠ­ingur hans, Samuel Tilden, hlyti 51% atkvŠ­a Ý kosningunni. Sama ger­ist aftur 2000 ■egar George W. Bush var kj÷rinn e­a rÚttar sagt skipa­ur forseti eftir flokkslÝnum Ý HŠstarÚtti me­ 47,9% atkvŠ­a a­ baki sÚr ■ˇtt andstŠ­ingur hans Al Gore hlyti 48,4% atkvŠ­a. AtkvŠ­amunurinn hef­i tr˙lega or­i­ meiri hef­i neytendafr÷mu­urinn Ralph Nader ekki einnig bo­i­ sig fram.

Gallinn vi­ forsetakosningaßkvŠ­i bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar er a­ ■ar er hvorki a­ finna ßkvŠ­i um a­ra umfer­ kj÷rsins milli tveggja efstu frambjˇ­enda eins og tÝ­kast vÝ­a, t.d. Ý Frakklandi, nÚ ßkvŠ­i um forgangsr÷­un til a­ tryggja a­ sß einn geti nß­ kj÷ri sem hefur meiri hluta kjˇsenda a­ baki sÚr eins og t.d. ß ═rlandi og einnig skv. nřju stjˇrnarskrßnni sem sam■ykkt var Ý ■jˇ­aratkvŠ­i hÚr heima 2012. Ůannig nß­i Bill Clinton kj÷ri 1992 me­ 43% atkvŠ­a ■ar e­ ■ri­ji frambjˇ­andinn, au­j÷furinn Ross Perot, fÚkk 19%. ËvÝst er hvort Clinton hef­i nß­ kj÷ri hef­i George Bush eldri, sitjandi forseti, veri­ einn Ý frambo­i gegn honum. LÝku mßli gegnir um kosningarnar 1968 ■egar su­urrÝkjademˇkratinn George Wallace klauf flokk sinn og flokksbrˇ­ir hans Hubert Humphrey tapa­i fyrir Nixon sem nß­i kj÷ri me­ 43% atkvŠ­a a­ baki sÚr. Demˇkratinn Woodrow Wilson var kj÷rinn forseti 1912 me­ 42% atkvŠ­a ■ar e­ rep˙blikaninn Theodore Roosevelt fv. forseti fˇr fram gegn flokksbrˇ­ur sÝnum William Taft, sitjandi forseta.

Munstri­ er břsna skřrt. Ef annar flokkanna gengur klofinn til forsetakj÷rs, ■ß sigrar frambjˇ­andi hins.

Hra­spˇlum n˙ fram til 2016. Ef fasteignaj÷furinn Donald Trump nŠr ekki ˙tnefningu rep˙blikana sem forsetaefni, vir­ist hugsanlegt a­ hann bjˇ­i sig fram eigi a­ sÝ­ur. Efasemdir vir­ast yfirleitt ekki sŠkja hart a­ honum og ekki skortir hann heldur fÚ. Fari hann fram vir­ist lÝklegt a­ frambjˇ­andi demˇkrata, tr˙lega Hillary Clinton, nßi kj÷ri me­ mun minna en helming atkvŠ­a a­ baki sÚr.

FrÚttabla­i­, 6. ßg˙st 2015.


Til baka