ŮrŠlastrÝ­

Ůa­ ßtti eftir a­ koma BandarÝkjam÷nnum Ý koll a­ taka ekki ßkve­na afst÷­u gegn ■rŠlahaldi strax me­ sjßlfstŠ­isyfirlřsingunni 1776 og sÝ­an me­ stjˇrnarskrßnni 1787 heldur lßta sÚr duga almenna og Ý reyndinni bitlausa yfirlřsingu um jafnrÚtti.

SjßlfstŠ­isyfirlřsingin hefst svo a­ loknum a­faraor­um (Ý ■ř­ingu Jˇns Ëlafssonar ritstjˇra frß 1884): „VÚr Štlum ■essi sannindi au­sŠ af sjßlfum sÚr: – a­ allir menn eru skapa­ir jafnir; a­ ■eir eru af skapara sÝnum gŠddir řmsum ˇsviftanlegum rÚttindum; a­ ß me­al ■essara rÚttinda eru lÝf, frelsi og vi­leitni til velvegnunar; …“

Ůar e­ ekkert var sagt um ■rŠlahald hvorki Ý sjßlfstŠ­isyfirlřsingunni nÚ stjˇrnarskrßnni var ■÷gnin yfirleitt t˙lku­ sem sam■ykki ■ˇtt ■rŠlahald bryti bersřnilega gegn upphafsor­um sjßlfstŠ­isyfirlřsingarinnar og anda stjˇrnarskrßrinnar.

H÷fundum beggja skjala var Ý lˇfa lagi­ a­ reyna a­ afnema ■rŠlahald. R˙ssar h÷f­u afnumi­ ■rŠlahald hßlfri ÷ld ß­ur, 1723, ■ˇtt bŠndaßnau­ vŠri ekki aflÚtt ■ar fyrr en sÝ­ar. Sumir h÷fundar bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar voru sjßlfir ■rŠlahaldarar, ■ar ß me­al George Washington, Thomas Jefferson og James Madison, sem allir ur­u sÝ­an forsetar BandarÝkjanna. ŮrŠlar h÷f­u ekki atkvŠ­isrÚtt. Ekki konur heldur.

Bretar afnßmu ■rŠlahald Ý nřlendum sÝnum 1833 og Frakkar og Danir 1848. ArgentÝna afnam ■rŠlahald 1853 og Per˙ 1854 og R˙ssar afnßmu bŠndaßnau­ina 1861. Ůa­ ßr hˇfst borgarastyrj÷ld Ý BandarÝkjunum.

BandarÝkjamenn h÷f­u lagt bann vi­ innflutningi ß ■rŠlum 1808 eins og Bretar h÷f­u gert ßri­ ß­ur, en vi­skipti me­ ■rŠla hÚldu samt ßfram heima fyrir. ŮrŠlahaldarar hÚldu sÝnu striki, einkum ba­mullarbŠndur Ý su­urrÝkjunum. Veldi ■eirra fˇr vaxandi. Styrkur nor­urrÝkjanna fˇr einnig vaxandi. Ůau voru fleiri og fj÷lmennari og ■ar fˇr andsta­an gegn ■rŠlahaldi har­nandi. ═b˙ar su­urrÝkjanna 11 voru 9 milljˇnir 1861 (■ar af 4 milljˇnir ■rŠla) ß mˇti 21 milljˇn Ý nor­urrÝkjunum 23.

Su­urrÝkjamenn ˇttu­ust a­ nor­urrÝkin myndu neyta aflsmunar ß ■inginu Ý Washington og setja ■eim stˇlinn fyrir dyrnar me­ ■vÝ a­ banna ■rŠlahald me­ l÷gum ß landsvÝsu. SlÝkt bann t÷ldu su­urrÝkjamenn mundu brjˇta gegn stjˇrnarskrßrv÷r­um ßkv÷r­unarrÚtti einstakra fylkja. Ůar a­ kom 1861 a­ ˇtti su­urrÝkjamanna vi­ bann gegn ■rŠlahaldi leiddi sj÷ su­urrÝki (Su­ur-KarˇlÝna, Mississippi, FlˇrÝda, Alabama, GeorgÝa, L˙ÝsÝana og Texas) til a­ segja sig ˙r l÷gum vi­ nor­urrÝkin og stofna sjßlfstŠtt rÝki. Hin fj÷gur su­urrÝkin bŠtust sk÷mmu sÝ­ar Ý hˇpinn (VirginÝa, Arkansas, Nor­ur-KarˇlÝna og Tennessee).

Abraham Lincoln var ■ß nřkj÷rinn forseti. Honum var mj÷g Ý mun a­ halda BandarÝkjunum saman. Hann var andvÝgur linkind Ý ■rŠlamßlinu. Einkum fannst honum stafa hŠtta af ■vÝ a­ nř rÝki Ý vestanver­u landinu leyf­u ■rŠlahald, ■ar e­ ■ß gŠtu andstŠ­ingar ■rŠlahalds Ý nor­urrÝkjunum or­i­ a­ minni hluta Ý ÷ldungadeild BandarÝkja■ings ■ar sem hvert fylki haf­i og hefur enn tvo ■ingmenn ˇhß­ fˇlksfj÷lda. ═ fyrstu taldi Lincoln nˇg a­ st÷­va ˙tbrei­slu ■rŠlahalds til vesturrÝkjanna og leyfa ■rŠlahaldinu Ý su­urrÝkjunum a­ lognast ˙t af smßm saman. Honum var­ brßtt ljˇst a­ su­urrÝkjamenn hyg­ust verja hagsmuni sÝna af h÷rku. Ůeir hleyptu af fyrsta skotinu Ý strÝ­i sem stˇ­ Ý fj÷gur ßr, allt fyrra kj÷rtÝmabil Lincolns, og kosta­i 600 ■˙sund mannslÝf, ■ar ß me­al lÝf Lincolns sjßlfs ■egar hann var myrtur fimm d÷gum eftir strÝ­slok.

١tt Lincoln leg­i h÷fu­ßherzlu ß einingu rÝkisins, fˇr hann ekki leynt me­ afst÷­u sÝna til ■rŠlahalds sem hann or­a­i m.a. svo: „Ef ■rŠlahald er ekki rangt, ■ß er ekkert rangt.“ ŮrŠlum var veitt frelsi strax a­ loknu strÝ­i 1865 ßn ■ess a­ nokkrar bŠtur kŠmu fyrir nema Ý Washington ■ar sem ■rŠlah÷ldurum voru greiddir 300 dalir ß hvern ■rŠl til mßlamynda.

Margir t÷ldu einsřnt frß byrjun a­ su­urrÝkin gŠtu ekki haft sigur Ý borgarastrÝ­inu ■ar e­ ■au voru svo miklu fßmennari en nor­urrÝkin. En herir su­urrÝkjanna b÷r­ust nßnast til sÝ­asta manns. Ůegar BandarÝkjamenn b÷r­u sÚr ß brjˇst og s÷g­ust aldrei hafa tapa­ strÝ­i eins og sumir ■eirra ger­u fram a­ strÝ­slokum Ý VÝetnam 1975, ■ß var ■a­ ekki rÚtt af sjˇnarhˇli su­urrÝkjamanna.

BandarÝskir bl÷kkumenn ■urftu a­ bÝ­a Ý ÷nnur 100 ßr eftir fullum mannrÚttindum a­ l÷gum og b˙a ■ˇ margir enn Ý reynd vi­ skert mannrÚttindi heima fyrir. Enn Ý dag, 150 ßrum sÝ­ar, eimir eftir af ˇsigri su­urrÝkjanna. Ůau fylki sem ■rßskallast n˙ vi­ a­ framfylgja nřrri heilbrig­istryggingal÷ggj÷f sem kennd er vi­ Barack Obama forseta og bŠtir einkum hag fßtŠks bl÷kkufˇlks og HŠstirÚttur hefur ˙rskur­a­ a­ standist stjˇrnarskrßna eru flest g÷mul ■rŠlarÝki.

FrÚttabla­i­, 27. ßg˙st 2015.


Til baka