Vi ramt: A missa minni

Hugmyndir manna um muninn mnnum og skepnum hafa breytzt tmans rs. ur var tali a tungumli skildi okkur mennina fr rum tegundum en a er ekki rtt v n vitum vi a r tala sumar saman me snum htti. okkar dgum er uppi meal frimanna s skoun a uppsfnu ekking, .e. hfileiki hverrar kynslar til a lra af nrri reynslu og skila eirri ekkingu fram til komandi kynsla, skilji okkur mennina einna helzt fr rum drum. Ljnin slttum Afrku lifa sama lfi og au hafa gert um rsundir, engin breyting ar. Vi mennirnir lifum hinn bginn allt ru lfi en vi gerum jafnvel egar g var a alast upp v voru lfskjr slandi svipu og au eru n Kna. Amma mn giftist Afrku, segi g stundum. egar hn og afi minn byrjuu a ba ingholtunum Reykjavk heimastjrnarrunum voru lfskjr slandi svipu v sem n gerist Gnu.

Einstur hfileiki mannsins til a mila reynslu sinni og ekkingu til komandi kynsla, m.a. me v a fra reynsluna letur til varveizlu, tti a rttu lagi a tryggja samfelldar framfarir enda er a reglan. Nstum allt sem vi gerum dagsins nn er auveldara en a vri ef vi yrftum a hefja hvern njan dag byrjunarreit eins og ljnin sem urfa a hafa jafnmiki fyrir lfinu og au hafa alltaf gert. Samt geymir saga mannsins mrg dmi um stnun og jafnvel hnignun eins og til a minna okkur vi eigum a til a missa ftanna og missa jafnvel minni.

Lfskjr slandi stu sta a heita m fr lokum jveldis fram 19. ld og voru a msu leyti lakari en lfskjr voru Grikklandi og Rmarveldi til forna, a.m.k. talu. Margir Grikkir og Rmverjar bjuggu lngu fyrir Kristsbur vi mis gindi, t.a.m. rennandi vatn, vagna og steinhs, sem slendingar byrjuu ekki a nota fyrr en 19. og 20. ld. slendingar hfu veri Rm jveldisld og kunnu a lesa og skrifa, en a dugi ekki til. Eins er etta enn va ftkum lndum ar sem lfskjr eru mun lakari en au gtu veri, ar e flkinu ar hefur ekki tekizt til fulls a tileinka sr lfshtti hinna sem lengra hafa n. Vast hvar er uppgangur runarlndum okkar dgum. Sustu r hefur hagvxtur mann veri meiri Afrku heildina liti en rum heimslfum.

Sagan geymir einnig dmi um jir sem fer aftur, mist mia vi arar jir ea fr fyrri t. Vi Kristsbur fyrir 2000 rum var tala rkasta land heims mlt framleislu og tekjum mann ri og hlt eim yfirburum fram undir aldamtin 1600 egar Hollendingar skutust upp fyrir tala. Bretar skutu san tlum aftur fyrir sig um 1700 og fru fram r Hollendingum um mija 19. ld. Grikkir, Indverjar og Knverjar voru hlfdrttingar vi tala um 1700 eins og eir hfu veri um Kristsbur. rak, ran og Tyrkland hfu enn fullu tr vi Grikkland, Indland og Kna um 1700 lkt og um Kristsbur; hlutfllin hldust svipu 1700 r.

 

Inbyltingin sem hfst Bretlandi 18. ld setti strik reikninginn. ri 2008 voru tekjur mann Bretlandi ornar nstum fimmtungi meiri en talu og nstum helmingi meiri en Grikklandi. Indverjar og Knverjar voru hlfdrttingar vi Breta um 1700. Um 1950 var Bretland ori 11 sinnum rkara en Indland og 15 sinnum rkara en Kna enda hafi Kna fari svo aftur sumpart fyrir afglp keisaranna a lfskjrin ar voru svipu 1950 og au hfu veri 2000 rum ur. Sasta mannsaldur hefur Kna teki fjrkipp krafti efnahagsumbta. Tekjur mann ar austur fr hafa 15-faldazt fr 1950 og einnig fr fingu Krists. Til samanburar hafa tekjur mann sjfaldazt Indlandi 2000 rum en ekki nema tvfaldazt rak sem hafi stai nokkurn veginn jafnftis Indlandi og Kna vi Kristsbur. Tekjur mann rak 2008 voru aeins sjttungur af tekjum mann landinu 1980 egar rakar rust ran og hu ar str tta r, 1980-1988, og lauk me rtefli. Flestar tlurnar sem hr eru raktar eru sttar til Angusar Maddison sem var prfessor hsklanum Groningen Hollandi og birti margar lrar bkur um mli. Til vimiunar hafa tekjur mann Bretlandi 25-faldazt fr fingu Krists lkt og Japan mti 30-fldun Grikklandi, 15-fldun Tyrklandi og 14-fldun ran. Tekjur mann slandi og um lei lfskjrin hafa 13-faldazt fr heimastjrnarrunum eftir aldamtin 1900. Vi erum ekki nema tpan mnu a vinna okkur inn tekjur sem afar okkar og mmur ea langafar og langmmur urftu heilt r til a afla. slendingum tkst 100 rum a n rangri sem ranar og Tyrkir urftu nstum 2000 r til a n. Af v m ra a sund ra stnun er hgt a vinna upp 100 rum ea jafnvel enn skemmri tma s vel mlum haldi. Langvinn stnun verur ekki lttbrari fyrir v, a.m.k. ekki fyrir sem fyrir henni vera. Svipaa sgu er a segja fr Suur-Kreu. ar voru tekjur mann litlu meiri lok heimsstyrjaldarinnar sari 1945 en vi Kristsbur, en r hafa 30-faldazt fr 1945. Lng skei stnunar ea hnignunar t.d. slandi fram a heimastjrn, Kna fram til 1978 og rak fram ennan dag minna okkur httuna sem vofir yfir jum sem missa ftanna ea missa minni, t.d. ef r gleyma ea sj sr stundarhag a ykjast gleyma drmtri reynslu fr fyrri t frekar en a fra sr hana nyt. Nlegt dmi er bankakreppa sustu ra sem rekja m m.a. til ess a menn ttust ekki lengur urfa a halda reynslunni af heimskreppunni 1929-1939 og runum sem dugu til a sigrast henni. Anna dmi er jremban sem gerir n aftur vart vi sig stjrnmlum sums staar Evrpu eins og adragandi heimsstyrjaldarinnar sari s gleymdur. Eitt dmi enn er httan sem stejar n a heimsbygginni vegna fjlda furulegra frambjenda r rum repblikana sem skjast eftir a vera forseti Bandarkjanna a ri skyldi svo illa fara a einhver eirra ni kjri.

Frttablai, 31. desember 2015.


Til baka