Afskriftir meš leynd

Reykjavķk – Bankamįl heimsins eru enn ķ ólestri žótt tķu įr séu nś lišin frį žvķ aš Bandarķkin og mörg Evrópulönd fengu hrollvekjandi įminningu um alvarlegar brotalamir ķ bankarekstri.

Uppspretta vandans 2008 var hömluleysi sem fékk menn til aš vanrękja og jafnvel rķfa nišur žęr varnir sem reistar höfšu veriš til hagsbóta fyrir almenning ķ heimskreppunni 1929-1939. Aš vķsu tókst meš naumindum aš girša fyrir nżja heimskreppu 2008 meš žeim rįšum sem fundin voru upp ķ kreppunni miklu. Eigi aš sķšur leiddu bankahremmingarnar 2008 af sér djśpa efnahagslęgš sem öllum žjóšum öšrum en Grikkjum hefur nś tekizt aš rķfa sig upp śr viš illan leik. Tjóniš var mikiš. Milljónir manna misstu vinnuna, heimili sķn og sparifé. Bankastjórnendur mökušu flestir krókinn. Margir reyndir bankamenn eiga von į öšrum skelli innan tķšar.

Žótt betur fęri aš endingu en į horfšist ķ upphafi geršu stjórnvöld vķšast hvar eina reginskyssu. Žau reistu skjaldborg um banka įn žess aš setja bankastjórnendum stólinn fyrir dyrnar, skipta žeim śt, fangelsa žį og sekta sem brutu lög eins og gert var ķ Japan ķ fjįrmįlakreppunni žar 1992-1997.

Tölurnar eru svolķtiš į reiki eftir žvķ hvernig brot bankastjórnenda eru skilgreind. Financial Times greindi nżlega frį žvķ aš 47 bankastjórnendur hafi fengiš fangelsisdóma fyrir brot tengd fjįrmįlakreppunni, žar af 25 į Ķslandi, 11 į Spįni og sjö į Ķrlandi. Engum sögum fer af sektum, eignaupptöku eša eftirlaunasviptingu lķkt og gert var ķ Japan. Margir bankastjórnendur hafa žvķ vęntanlega horfiš vonglašir til misvel fenginna aušęva sinna aš lokinni afplįnun.

Bankamįl į Ķslandi hafa veriš ķ ólestri svo lengi sem elztu menn muna. Um žetta vitna żmsar skrįšar heimildir frį fyrri tķš en einkum žó ępandi žögnin um žaš sem vitaš var. Vert er aš rifja upp einu sinni enn ummęli Péturs Benediktssonar, sķšar bankastjóra Landsbanka Ķslands 1956-1969, um Landsbankann og Śtvegsbankann ķ bréfi til Bjarna bróšur hans, sķšar forsętisrįšherra, 12. marz 1934. Žar segir Pétur: „Fer ekki aš koma aš žvķ, aš tķmabęrt sé aš breyta žeim bįšum ķ fangelsi og hleypa engum śt, nema hann geti meš skżrum rökum fęrt sönnur į sakleysi sitt?“ Bjarni svarar 22. marz: „Hętt er viš aš enn séu ekki öll kurl komin til grafar um žį fjįrmįlaóreišu og hreina glępastarfsemi, sem nś tķškast ķ landinu ... Er žó žaš, sem žegar er vitaš, ęriš nóg. Bersżnilegt er, aš žjóšlķfiš er sjśkt. Kemur žaš ekki einungis fram ķ svikunum sjįlfum, heldur einnig žvķ, aš raunverulega „indignation“ er hvergi aš finna hjį rįšandi mönnum, persónuleg vild eša óvild og stjórnmįlahagsmunir rįša öllu, į bįša bóga, um hver afstaša er tekin. Slķkt fęr ekki stašizt til lengdar. Dagar linkindarinnar og svika samįbyrgšarinnar hljóta aš fara aš styttast.“ Um daginn blandaši forsętisrįšherra sér ķ mįliš og sagšist ekki vera „hlynnt žeirri afstöšu aš smętta kerfislęgan vanda ķ einstök sišferšileg įlitamįl sem eru afleišing aukinnar einstaklingshyggju og einstaklingsvęšingar stjórnmįlanna.“

Stóru bankarnir žrķr voru ķ reyndinni flokksbankar, tveir žeirra jafnvel fram yfir einkavęšingu 1998-2003 og a.m.k. annar žeirra alveg fram aš hruni. Stjórnmįlamenn og flokkar misnotušu bankana miskunnarlaust frį fyrstu tķš til aš hygla sér og sķnum, żmist meš sjįlfvirkum lįnveitingum eša afskriftum sem haldiš var leyndum fyrir almenningi. Gömlu rķkisbankarnir voru aš heita mį sjįlfsafgreišslustofnanir handa forgangsatvinnuvegunum og öšrum velunnurum. Śtvegsbankinn var į endanum keyršur śt į yztu nöf 1985, en žaš įr tapaši bankinn meira en 80% af eigin fé sķnu į višskiptum viš eitt fyrirtęki og sįtu viršingarmenn Sjįlfstęšisflokksins bįšum megin viš boršiš. Var einum žeirra svo seldur Landsbankinn nokkrum įrum sķšar og var sį banki žį einnig keyršur ķ kaf og bankakerfiš allt eins og žaš lagši sig 2008.

Alžingi samžykkti eftir dśk og disk 7. nóvember 2012 aš lįta rannsaka einkavęšingu bankanna. Ašeins einn žingmašur Sjįlfstęšisflokksins greiddi įlyktuninni atkvęši sitt, dr. Pétur H. Blöndal sem nś er lįtinn, og enginn žingmašur Framsóknarflokksins. Žingiš hefur ekki enn lįtiš žessa rannsókn fara fram og hefur meš žvķ móti tryggt aš meintar sakir ķ tengslum viš einkavęšinguna eru fyrndar. Meš lķku lagi hafa sumar meintar sakir bankastjórnenda og annarra fyrir og eftir hrun ekki sętt rannsókn og hafa veriš lįtnar fyrnast, žar į mešal vķsbendingar um innherjavišskipti ķ mišju hruni. Innherjavišskipti eru saknęm vegna žeirrar mismununar sem ķ žeim felst. Grunur leikur einnig į mismunun viš afskriftir bankanna eftir hrun žar eš afskriftum er haldiš leyndum meš vafasamri skķrskotun til bankaleyndar.

Leynilegar afskriftir bjóša hęttunni heim. Bankaleynd var aldrei ętlaš aš aušvelda bankarįn innan frį. Til aš girša fyrir misnotkun og efla traust žarf aš birta upplżsingar um afskriftir og önnur bankamįl sem fólkiš ķ landinu varšar um.

Fréttablašiš, 1. nóvember 2018.


Til baka