Enn vi­ ßramˇt

┴stand heimsins n˙ er nokku­ gott ß heildina liti­ og horfurnar einnig gˇ­ar. Svo er ■rßtt fyrir allt einkum fyrir a­ ■akka sta­gˇ­ri ■ekkingu ß efnahagsmßlum og getu helztu ■jˇ­a heims til a­ lŠra af fenginni reynslu langt aftur Ý tÝmann. Fyrir ßri ˇttu­ust margir, a­ heimsb˙skapurinn myndi hafna Ý dj˙pri lŠg­ Ý kj÷lfar bankahruns Ý BandarÝkjunum og vÝ­ar, jafnvel svo dj˙pri lŠg­ og langvinnri, a­ samanbur­ur vi­ heimskreppuna 1929-39 kynni a­ eiga vi­. Ëttinn greip einkum ■ß, sem af hugmyndafrŠ­ilegum ßstŠ­um h÷f­u hafna­ lŠkningunni, sem fannst vi­ dj˙pum lŠg­um eftir kreppuna miklu. LŠkningin er tvÝ■Štt. H˙n felst Ý str÷ngu a­haldi og eftirliti me­ b÷nkum og ÷­rum fjßrmßlastofnunum til a­ tryggja, a­ ■Šr fari ekki sjßlfum sÚr og ÷­rum a­ vo­a. LŠkningin felst einnig Ý vilja og getu almannavaldsins til a­ fylla sk÷r­in, sem einkaframtaki­ skilur eftir sig Ý efnahagslÝfinu, ■egar ■a­ missir kjarkinn og heldur a­ sÚr h÷ndum. BandarÝkin stˇ­u ß barmi hengiflugs hausti­ 2008. Um ■a­ mßtti hafa margt til marks, ■ar ß me­al undirmßlslßn ßbyrg­arlausra banka til h˙snŠ­iskaupa fˇlks me­ tvŠr hendur tˇmar. Ínnur skřr vÝsbending var aukin misskipting af v÷ldum rangsleitinnar skattastefnu rÝkisstjˇrnar Bush forseta. Frß 1970 til 2005 hŠkka­i hlutfall forstjˇralauna og launa ˇbreyttra starfsmanna Ý bandarÝskum fyrirtŠkjum ß heildina liti­ ˙r 30 Ý nŠstum 300. Ůessi ■rˇun hef­i ßtt a­ hringja vi­v÷runarbj÷llum. Aukin misskipting stafar yfirleitt ÷­rum ■rŠ­i af sjßlft÷ku, sem er a­ sÝnu leyti ßvÝsun ß illa me­fer­ fjßr. Aukin misskipting vestra 1920-30 var me­al fyrirbo­a kreppunnar miklu. Aukin misskipting hÚr heima 1993-2007 samkvŠmt upplřsingum rÝkisskattstjˇra hef­i me­ lÝku lagi ßtt a­ hringja bj÷llum, en h˙n ger­i ■a­ ekki. Stjˇrnv÷ld og erindrekar ■eirra, sem ■rŠttu fyrir misskiptingu af v÷ldum kvˇtakerfisins, ■rŠttu einnig fyrir aukna misskiptingu af v÷ldum skattastefnu rÝkisstjˇrnarinnar, ■ˇtt rangsleitnin blasti vi­. Hagstofan hreyf­i varla legg e­a li­ til a­ lřsa ■rˇun tekjuskiptingarinnar og veitti ˇpr˙ttnum stjˇrnmßlam÷nnum og ÷­rum svigr˙m til a­ ■rŠta. Hagstofan ˇtta­ist kannski a­ bÝ­a s÷mu ÷rl÷g og Ůjˇ­hagsstofnun og Samkeppnisstofnunin gamla, sem voru lag­ar ni­ur Ý vi­urkenningarskyni fyrir vel unnin st÷rf. RÝki­ getur rÚtt einkaframtakinu ÷rvandi h÷nd me­ ■vÝ a­ auka ˙tgj÷ld og almanna■jˇnustu e­a lŠkka skatta og safna skuldum um skei­. Ůessi lei­ er fŠr, ■egar skuldir eru vi­rß­anlegar. Til ■essara rß­a var gripi­ Ý fyrra me­ samstilltu ßtaki helztu i­nrÝkja undir forustu BandarÝkjamanna og Breta. ┴taki­ skila­i ■eim ßrangri, a­ ˇttinn vi­ nřja heimskreppu hvarf. Manna mestan ■ßtt Ý ■essum ßrangri ßtti l÷ngu lßtinn hagfrŠ­ingur, John Maynard Keynes (1883-1946), fa­ir ■jˇ­hagfrŠ­innar. Ůessi lei­ er ■ˇ ekki fŠr ■eim l÷ndum, sem hafa haldi­ illa ß fjßrmßlum sÝnum og hafa ■vÝ ekki svigr˙m til a­ safna frekari skuldum. Ůar skilur n˙, eftir hrun, milli ═slands og nßlŠgra landa. Aukin misskipting olli ekki hruni bankanna, en ˇsannindi og sinnuleysi stjˇrnvalda um hana voru eitt skřrasta sj˙kdˇmseinkenni­. Um ■etta sag­i Úg Ý ßramˇtapistli ß ■essum sta­ ß gamlßrsdag 2003:
   „Um ■a­ leyti sem rÝkisbankarnir hÚr heima hŠttu a­ geta mismuna­ m÷nnum Ý skjˇli neikvŠ­ra raunvaxta, upphˇfst Ý sta­inn skipuleg mismunun Ý gegnum kvˇtakerfi­. Stjˇrnmßlaflokkarnir, sem skipul÷g­u ■essa mismunun Ý upphafi og h÷fnu­u marka­slausnum ß bor­ vi­ gjaldt÷ku fyrir vei­irÚttinn, hafa goldi­ vanrŠkslunnar: ■eir hafa veikzt og spillzt, svo sem vi­ var a­ b˙ast. Ůingstyrkur ■eirra hefur aldrei veri­ minni en hann er n˙. Kompßsinn hjß ■eim hefur ruglazt, enda ■ˇtt ■eir hafi ß endanum lßti­ undan sÝga me­ ■vÝ a­ l÷gfesta lÝtils hßttar vei­igjald. Kompßsskekkjan vir­ist hafa ßgerzt me­ tÝmanum. Sjßlft÷kusamfÚlagi­, ■ar sem menn skipa sjßlfa sig og hverjir a­ra Ý embŠtti, selja rÝkisfyrirtŠki ß undirver­i og halda Ýt÷kum sÝnum ■ar, gera vandrŠ­alega eftirlaunasamninga vi­ sjßlfa sig og mylja undir einkavini sÝna og amast um lei­ vi­ ÷ryrkjum ßn ■ess a­ blikna og ■rŠta svo fyrir allt saman: ■essi skipan er eins og skilgeti­ afkvŠmi si­aveiklunarinnar ß bak vi­ kvˇtakerfi­. Myndu Bush og fÚlagar hafa eitthva­ vi­ ■etta a­ athuga? Varla. En ranglŠti er eins og anna­ illgresi: ■a­ brei­ist ˙t, nema ■a­ sÚ rifi­ upp me­ rˇtum. Ůarna er verk a­ vinna me­ hug og or­i.” Endurreisnin ˙r r˙stum hrunsins ■arf a­ taka mi­ af rÚttum kompßsi.

 

FrÚttabla­i­, 31. desember 2009.


Til baka