Barßttan heldur ßfram

Atlanta – Barßttunni fyrir ˇskoru­um mannrÚttindum og jafnrŠ­i er hvergi nŠrri loki­, ekki heldur ß ═slandi, ■ˇtt margt hafi ßunnizt Ý tÝmans rßs.

BandarÝkin vitna um vandann. Landi­ bygg­ist m.a. Ý krafti ■rŠlahalds sem var ■ß alsi­a. Ůa­ kosta­i borgarastyrj÷ld 1861-1865 og 600 ■˙sund mannslÝf a­ binda endi ß ■rŠlahaldi­. Styrinn stˇ­ ■ˇ ekki a­eins um ■rŠlahald heldur einnig um hvar draga bŠri m÷rkin milli fullveldis einstakra rÝkja og alrÝkisstjˇrnarinnar. ŮrŠlahald var mikilvŠg ors÷k ˇfri­arins. Plantekrueigendur Ý su­urrÝkjunum t÷ldu sig ■urfa ß ■rŠlum a­ halda ■ˇtt ■rŠlab˙skapur mŠtti Š har­ari andst÷­u af hßlfu nor­urrÝkjanna. Ůeir vildu ■vÝ fß a­ rß­a sÚr sjßlfir frekar en a­ beygja sig undir yfirvofandi bann rÝkjasambandsins gegn ■rŠlahaldi.   

Atbur­arßsin var hŠg. Stiklum ß stˇru. Danir og Nor­menn hŠttu a­ verzla me­ ■rŠla 1803. HaÝtÝ tˇk sÚr sjßlfstŠ­i og aflag­i ■rŠlahald 1804, Pr˙ssar 1807. Bretar afnßmu millilandaverzlun me­ ■rŠla 1807 og BandarÝkjamenn 1808, en ■rŠlahald hÚlt ■ˇ ßfram. VÝnarfundurinn 1815 lřsti sig andvÝgan ■rŠlahaldi. Frakkar b÷nnu­u ■rŠlaverzlun 1818. Grikkir tˇku sÚr sjßlfstŠ­i og afnßmu ■rŠlahald 1822. BrasilÝa banna­i verzlun me­ ■rŠla 1831 en banninu var ekki framfylgt. Bretar afnßmu ■rŠlahald 1833 og ■a­ ger­u sÝ­an Danir 1848 Ý nřlendu sinni Ý Vestur-IndÝum ■ar sem n˙ eru BandarÝsku Jˇmfr˙reyjar. ArgentÝna aflag­i ■rŠlahald 1853 og R˙ssland 1861.

Ůa­ ßr, 1861, tˇk Abraham Lincoln frß Illinois, eindreginn andstŠ­ingur ■rŠlahalds, vi­ embŠtti forseta BandarÝkjanna. Bjuggust ■ß su­urrÝkin til a­ segja sig ˙r l÷gum vi­ nor­urrÝkin til a­ halda rÚtti sÝnum til ■rŠlahalds. BorgarastrÝ­ skall ß. ŮvÝ lauk me­ sigri nor­urrÝkjanna 1865 og var ■rŠlahald ■ß banna­ me­ breytingu ß stjˇrnarskrß. Mßli­ snerist ekki bara um a­ st÷­va ■rŠlahald Ý su­urrÝkjunum heldur einnig um a­ gir­a fyrir ˙tbrei­slu ■rŠlahalds til vesturrÝkjanna sem fˇr fj÷lgandi. Hef­i ■rŠlahald borizt ■anga­ lÝka hef­u nor­urrÝkin geta­ misst undirt÷kin ß alrÝkisstjˇrninni Ý hendur ■rŠlarÝkja. Ůa­ mßtti ekki ver­a.

B˙lgarÝa tˇk sÚr sjßlfstŠ­i 1879 og afnam ■rŠlahald. BrasilÝa afnam ■rŠlahald 1888 og Sßdi-ArabÝa 1962. MßritanÝa afnam ■rŠlahald 2007 (■etta er ekki prentvilla) og haf­i ■rŠlahald ■ß loksins veri­ banna­ me­ l÷gum Ý ÷llum l÷ndum heims. Mansal tÝ­kast ■ˇ enn allvÝ­a utan laga.

Eftir lok borgarastrÝ­sins 1865 voru bl÷kkumenn myrtir ßfram Ý ■˙sundatali ßn dˇms og laga, einkum Ý su­urrÝkjunum, eins og lřst er Ý nřju safni sem var opna­ Ý vor lei­ Ý Montgomery Ý Alabama. Fjˇrum ßrum ß­ur, 2014, var opna­ Ý Atlanta Ý GeorgÝu, fŠ­ingarborg bl÷kkulei­togans Martins Luthers King, safn ■ar sem barßttusaga bandarÝskra bl÷kkumanna er rakin Ý samhengi vi­ ■rˇun mannrÚttinda og ■rßlŠti mannrÚttindabrota ß heimsvÝsu. King var einn merkasti ma­ur og mesti rŠ­usk÷rungur sinnar tÝ­ar. Hann var Lyndon Johnson BandarÝkjaforseta innan handar ■egar Johnson rÚ­st Ý a­ lj˙ka loksins verkinu sem Abraham Lincoln haf­i hafi­ 100 ßrum fyrr og reyna a­ tryggja sv÷rtum a­ l÷gum sama rÚtt og hvÝtum. Johnson kom mßlinu Ý gegnum ■ingi­ Ý tveim ßf÷ngum gegn har­ri andst÷­u eigin flokksmanna Ý su­urrÝkjunum, fyrst me­ sam■ykkt almennrar rÚttindal÷ggjafar 1964 og sÝ­an me­ sam■ykkt l÷ggjafar sem var Štla­ a­ tryggja bl÷kkum÷nnum kosningarrÚtt til jafns vi­ hvÝta 1965. ═ millitÝ­inni h÷f­u rasistar gengi­ fram me­ ■vÝlÝku offorsi gegn bl÷kkum÷nnum a­ Johnson forseti sß sig kn˙inn til a­ taka upp or­fŠri Kings Ý einni ßhrifarÝkustu rŠ­u („Vi­ munum sigra“) sem nokkur forseti landsins hefur haldi­.     Ůessi nřju s÷fn Ý su­urrÝkjum BandarÝkjanna eru hli­stŠ­ a­skilna­arsafninu sem var opna­ 2001 Ý Soweto Ý Jˇhannesarborg Ý Su­ur-AfrÝku til a­ for­a ranglŠtinu sem su­ur-afrÝskir bl÷kkumenn voru beittir frß ■vÝ a­ falla Ý gleymsku. Ůessi s÷fn og ÷nnur slÝk eru ■÷rf ßminning um a­ bl÷kkumenn njˇta ekki enn ˇskertra mannrÚttinda Ý BandarÝkjunum. Ůessi s÷fn eru li­ur Ý ßframhaldandi barßttu bl÷kkumanna og annarra gegn ■rßlßtu misrÚtti. ┴ttundi hver BandarÝkjama­ur er svartur, en ■ri­ji hver fangi Ý landinu er svartur. Enn ber ß hatri, rei­i og rasisma fyrri tÝ­ar Ý BandarÝkjunum eins og Barrack Obama fv. forseti landsins lřsti Ý rŠ­u fyrir sk÷mmu og fÚkk sjßlfur a­ kenna ß. HatursglŠpum Ý BandarÝkjunum fj÷lga­i um sj÷ttung frß 2016 til 2017. Helmingur slÝkra glŠpa beinist gegn bl÷kkum÷nnum sem telja ■ˇ a­eins 13% af Ýb˙um landsins. Trump forseti kyndir undir fordˇmum gegn bl÷kkum÷nnum og innflytjendum.

FrÚttabla­i­, 10. jan˙ar 2019.


Til baka