Breytileg átt

Viđ lifum óvissa tíma. Skyndilega hafa veđur skipazt svo á lofti ađ skýin hrannast upp. Á tíma kalda stríđsins fram ađ hruni kommúnismans um 1990 voru ýmis utanríkismál ađ sönnu ótrygg, en innanríkismál í okkar heimshluta ollu engum sérstökum áhyggjum á heildina litiđ. Lífskjör almennings bötnuđu jafnt og ţétt og rótgróiđ ranglćti vék smám saman fyrir nútímalegri afstöđu til mannréttinda. Munađi ţar mest um nýja mannréttindalöggjöf í Bandaríkjunum 1964, 99 árum eftir afnám ţrćlahalds. Margt annađ lagđist á sömu sveif. Paul McCartney komst ađ ţví löngu síđar ađ bannađar bítlaplötur og kjarkurinn sem ţćr kveiktu voru taldar eiga umtalsverđan ţátt í ađ grafa undan ógnarveldi kommúnista í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu. Međal ţeirra sem hafa vakađ yfir rás atburđanna af áhorfendapöllunum áratug fram af áratug er bandaríski málfrćđingurinn Noam Chomsky, prófessor í Tćkniháskólanum í Massachusetts (MIT) sem ég nefndi á ţessum stađ fyrir viku. Af Chomsky er mikil saga. Hann er einn helzti málfrćđingur samtímans, umbylti ţeirri grein líkt og Albert Einstein umbylti eđlisfrćđi og Sigmund Freud umbylti sálarfrćđi. Noam Chomsky innleiddi ţá hugsun í málfrćđi ađ mađurinn hafi međfćddan hćfileika til ađ tala líkt og fiskar hafa međfćddan hćfileika til ađ synda og fuglar til ađ fljúga. Ţessi einfalda hugmynd – ađ hćfileikinn til ađ tala liggi í erfđavísum – leiddi til gagngerrar endurskođunar á skilningi manna á eđli mannamáls og skýrđi hvers vegna allt mál er í eđli sínu eins ţótt tungumál heimsins séu býsna mörg og ólík á yfirborđinu. Noam Chomsky var jafnframt á kafi í pólitík frá unga aldri ţótt hann léti nemendur sína á MIT aldrei finna fyrir ţví. Hann barđist m.a. gegn styrjöldinni í Víetnam, var á óvinalista Richards Nixon Bandaríkjaforseta 1968-1974 og var handtekinn oftar en einu sinni. Mörgum hefur ţótt málflutningur hans fjarlćgur, jafnvel öfgakenndur, en atburđir síđustu ára bregđa nýrri birtu á máliđ. Margt af ţví sem Chomsky hefur sagt um Bandaríkin virđist nú miklu nćr réttu lagi en áđur. Áhugi Bandaríkjamanna og einnig bandarískra hagfrćđinga á skiptingu auđs og tekna var lítill sem enginn áratugum saman ţar til upp úr sauđ eftir hremmingarnar sem hófust 2007-2008. Ţađ var eins og menn vöknuđu ţá fyrst upp viđ ţann vonda draum ađ kaupmáttur venjulegra launa hafđi stađiđ í stađ áratugum saman á međan auđstéttirnar mökuđu krókinn. Upp úr ţessum jarđvegi er sprottiđ forsetaframbođ Bernie Sanders, lýđrćđissósíalista sem hefđi aldrei fyrr getađ fengiđ kjósendur til ađ hlusta á sig eins og honum hefur tekizt í prófkosningum demókrata síđustu mánuđi. Upp úr ţessum jarđvegi má einnig segja ađ frambođ Donalds Trump sé sprottiđ ţótt ólíku sé ađ öđru leyti saman ađ jafna. Sanders berst gegn misskiptingu og hyggst skera upp herör gegn henni, en Trump gerir út á misskiptinguna ţótt hann tali ekki gegn henni berum orđum, auđkýfingurinn. Líku máli gegnir um Noam Chomsky. Nú hlusta menn á hann af athygli líkt og Bernie Sanders í ljósi breyttra ađstćđna. Chomsky fer yfir sviđiđ í nýrri kvikmynd, Sálumessa bandaríska draumsins. Noam Chomsky rekur í myndinni hvernig kjörnir fulltrúar hneigjast til ađ hlađa undir auđmenn og öfugt. Ţegar hann talađi um auđvald á fyrri tíđ hljómađi hann e.t.v. í eyrum margra eins og rödd aftan úr grárri forneskju. Fáir hlustuđu. En nú ţegar Hćstiréttur Bandaríkjanna hefur nýlega (2010) rutt til hliđar öllum hindrunum í vegi auđmanna sem vilja kaupa sér völd og áhrif sér margt venjulegt fólk í hendi sér ađ ţetta er rétt hjá Chomsky. Hann sá hćttuna fyrir, greindi ţróunina rétt og gafst ekki upp. Og hann varar enn sem fyrr viđ hćttunni sem lýđrćđisskipaninni stafar af sambandi auđs og valda. Vandinn hefur ágerzt. Bandarískir ţingmenn verja ađ jafnađi ţrem vinnudögum í viku til fjáröflunar. Traust almennings á Bandaríkjaţingi og Hćstarétti er hruniđ. Auđmenn eins og Donald Trump hafa forskot á ađra frambjóđendur og ţröngva keppinautum međ minni fjárráđ upp í flasiđ á fjársterkum bakhjörlum. Eini forsetaframbjóđandinn í ár sem hefur tekizt ađ rjúfa ţessa reglu er Bernie Sanders. Hann tekur ađeins viđ lágum framlögum einstaklinga og hefur međ ţví móti getađ safnađ nokkurn veginn jafnmiklu fé til ţessa og keppinauti hans Hillary Clinton hefur tekizt ađ safna međ gamla laginu, ţ.e. međ hjálp auđmanna. Hörđ átök nú um skipun nýs dómara í Hćstarétt í stađ Antonins Scalia sem lézt fyrir nokkru snúast ekki sízt um samband auđs og valda. Takist Barack Obama forseta ađ fá ţingiđ til ađ stađfesta skipun ţess dómara sem hann hefur útnefnt, má ćtla ađ hćstiréttur muni á ný reisa skorđur viđ fjárútlátum til stjórnmálaflokka og manna. Takist Obama ekki ćtlunarverk sitt og sigri Donald Trump í forsetakosningunum í haust er viđ ţví ađ búast ađ auđvaldiđ haldi áfram ađ blómstra í Bandaríkjunum á kostnađ almennings, lýđrćđiđ haldi áfram ađ laskast enn frekar en orđiđ er og álit landsins ađ ţverra í augum umheimsins.

Fréttablađiđ, 2. júní 2016.


Til baka