Hva­ ß a­ gera vi­ bankana?

RÝkisbankarnir g÷mlu gßfust ekki vel. Ůeir hlunnfˇru sparifjßreigendur til a­ geta muli­ undir vel tengda lßntakendur. Stjˇrnmßlaflokkarnir misnotu­u bankana miskunnarlaust Ý eigin ■ßgu. Ůess vegna drˇst a­ koma b÷nkunum ˙r rÝkiseigu Ý einkaeign, lengur en Ý komm˙nistal÷ndunum fyrrverandi, en ■a­ tˇkst ■ˇ ß endanum. En ■ß tˇkst ekki betur til en svo, rÝkisstjˇrnarflokkarnir ■ßverandi seldu bankana Ý hendur flokksgŠ­inga frekar en a­ la­a a­ landinu einhvern traustan erlendan banka, t.d. Skandinaviska Enskilda Banken eins og til stˇ­ um hrÝ­, en horfi­ var frß til a­ tryggja „talsamband vi­ flokkinn“ eins og ritstjˇri Morgunbla­sins komst a­ or­i.

EinkavŠ­ing bankanna var klŠ­skerasaumu­ handa einkavinum valdsins svo sem rß­a mß t.d. af l÷gum frß 2002 um fjßrmßlafyrirtŠki, en ■ar stendur Ý 52. grein: „Stjˇrnarmenn og framkvŠmdastjˇri skulu vera l÷grß­a og hafa ˇflekka­ mannor­ og mega ekki ß sÝ­ustu fimm ßrum hafa veri­ ˙rskur­a­ir gjald■rota. Ůeir mega ekki Ý tengslum vi­ atvinnurekstur hafa hloti­ dˇm ß sÝ­ustu 10 ßrum fyrir refsiver­an verkna­ samkvŠmt almennum hegningarl÷gum, ...“ H÷fundur ■essa lagatexta mŠtti gjarnan gefa sig fram.

Ůessi 10 ßra undan■ßga var bersřnilega sÚrh÷nnu­ handa einum a­alkaupanda Landsbankans, manni, sem ger­ist forma­ur bankastjˇrnarinnar me­ framkvŠmdastjˇra SjßlfstŠ­isflokksins sÚr vi­ hli­ og lřsti sig fßeinum ßrum sÝ­ar gjald■rota, hljˇp frß 750 milljˇn dollara skuld, en ■ar af nam skuldin vi­ Landsbankann 500 milljˇnum dala. Ůetta er eitt allra stŠrsta gjald■rot einstaklings, sem s÷gur fara af ß heimsvÝsu. Bankarß­sforma­urinn sag­i vi­ skřrslut÷ku hjß RNA, a­ hann teldi, a­ bankinn hef­i veri­ „mj÷g ßnŠg­ur me­ a­ hafa [sig] sem lßntakanda“. Skyldi ma­urinn hafa tr˙a­ ■essu sjßlfur? RNA segir um ■etta: „Almennt sÚ­ eru starfsmenn banka ekki Ý gˇ­ri st÷­u til a­ meta ß hlutlausan hßtt hvort eigandi hans sÚ gˇ­ur lßntakandi e­a ekki.“ (2. bindi, bls. 33).

RNA birti upplřsingar um svimandi hßa fjßrstyrki og lßn Landsbankans og hinna bankanna til stjˇrnmßlamanna og flokka (8. bindi, bls. 164-170; 2. bindi, bls. 200-201). Einhverra hluta vegna birti RNA a­eins upplřsingar um ■ß al■ingismenn, sem skuldu­u b÷nkunum 100 mkr. e­a meira, ■egar bankarnir fÚllu. NŠr hef­i veri­ a­ birta n÷fn ■eirra stjˇrnmßlamanna, sem skuldu­u b÷nkunum t.d. 50 mkr. e­a meira. Ůa­ er enn hŠgt. Al■ingi getur sett l÷g um birtingu ■essara upplřsinga, bŠ­i lßn og afskriftir, enda veitti Al■ingi RNA lagaheimild til a­ birta ■Šr.

N˙ situr a­ st÷rfum nefnd, sem rannsakar fall sparisjˇ­anna. Nefndin hlřtur a­ birta upplřsingar um fyrirgrei­slu sparisjˇ­anna vi­ stjˇrnmßlamenn og mun vŠntanlega birta upplřsingar um hana Ý samhengi vi­ fyrirgrei­slu Landsbankans og hinna bankanna vi­ stjˇrnmßlamenn og flokka. Fˇlki­ Ý landinu ■arf a­ fß a­ vita um ■essi lßn og um st÷­u ■eirra. Ekki fer vel ß, a­ ■ingmenn, sem skulda b÷nkum og sjˇ­um stˇrfÚ e­a hafa ■egi­ afskriftir skulda, fjalli um bankamßl ß Al■ingi.  

R÷kin fyrir ■vÝ, a­ rÝki­ eigi helzt ekki a­ standa Ý bankarekstri, ekki frekar en ÷­rum rekstri, sem heilbrigt einkaframtak rŠ­ur vi­, standa enn ˇh÷ggu­. Gildir ■ß einu, a­ rÝkisbankarekstur tÝ­kast sums sta­ar erlendis, t.d. Ý Ůřzkalandi, og rÝki­ hefur vÝ­a ■urft a­ koma b÷nkum til bjargar, m.a.s. Ý BandarÝkjunum. Spillt einkavŠ­ing er ekki ßfellisdˇmur yfir einkavŠ­ingu, heldur yfir spillingu.

R÷kin fyrir einkabankarekstri ■arfnast samt endursko­unar, ■ar e­ bankarekstur er gerˇlÝkur flestum ÷­rum rekstri a­ ■vÝ leyti, a­ stˇrir bankar geta lagt heil hagkerfi Ý r˙st. RÝkisvaldi­ ■arf Ý ljˇsi reynslunnar a­ setja b÷nkum skřrar reglur og skor­ur. Al■ingi ■arf a­ nema ˙r gildi 10 ßra undan■ßguna, sem lřst var a­ framan, og setja reglur um launakj÷r bankamanna m.a. til a­ gir­a fyrir kaupauka Ý hlutfalli vi­ ˙tlßn og ÷nnur vi­skipti ßn tillits til ßhŠttu. SlÝkir kaupaukar freistu­u bankamanna fyrir hrun til a­ lßna sem mest ßn tillits til, hvort lßntakendur vŠru lÝklegir til a­ standa Ý skilum. Sama tillaga um afnßm kaupauka handa bankam÷nnum er n˙ uppi Ý BandarÝkjunum, enda nŠr ■a­ hvernig sem ß er liti­ engri ßtt hvorki ■ar nÚ hÚr nÚ annars sta­ar a­ halda ßfram a­ freista bankamanna til a­ varpa mikilli ßhŠttu ß axlir annarra. Al■ingi ■arf a­ byrgja brunninn.

DV, 11. nˇvember 2011.


Til baka