Aš vešsetja eigur annarra

Hugsum okkur mann, sem tekur bķl į leigu į mįnudagsmorgni. Hann fęr bķlinn afhentan til leigu ķ fimm daga og greišir t.d. 100 žśsund krónur fyrir fram fyrir leiguna til föstudagskvölds, eša 20 žśsund krónur į dag. Žaš, sem hann hefur ķ reyndinni keypt, er skķrteini, sem veitir honum rétt til aš nota bķlinn ķ fimm daga. Skķrteiniš, žaš er leiguréttinn, getur mašurinn meš leyfi bķlaleigunnar framselt til annars manns, sem tekur žį į sig skuldbindingu hins fyrr nefnda, žaš er skylduna til aš skila bķlnum óskemmdum ķ vikulok. Skķrteiniš er 100 žśsund króna virši į mįnudagsmorgninum og 80 žśsund króna virši į žrišjudagsmorgni, žvķ aš žį eru ašeins fjórir dagar eftir af leigutķmanum. Leigutakinn gęti hugsanlega fariš ķ bankann sinn beint śr bķlaleigunni į mįnudeginum og tekiš lįn til fjögurra daga aš upphęš 20 žśsund krónur og lagt skķrteiniš frį bķlaleigunni aš veši meš leyfi bķlaleigunnar. Standi lįnžeginn ekki ķ skilum viš bankann į fimmtudeginum, yfirtekur bankinn skķrteiniš, sem er žį 20 žśsund króna virši og veitir bankanum afnot af bķlnum į föstudeginum. Bankinn vill ekki veita hęrra lįn en 20 žśsund krónur meš veši ķ leiguskķrteininu vegna žess, aš andvirši žess er komiš nišur ķ 20 žśsund krónur į fimmtudeginum. Ašeins óįbyrgur eša óheišarlegur bankastjóri myndi veita 100 žśsund króna lįn meš veši ķ leiguskķrteininu, žvķ aš vešiš myndi žį ekki bęta bankanum nema aš 1/5 hluta vanskil į lįninu. Hugsum okkur nś annan mann ķ sömu sporum. Hann fer beint ķ bankann sinn į bķlnum, sem er fimm milljón króna virši, og tekur lįn til fjögurra daga aš upphęš fimm milljónir króna og 20 žśsund. Hann vešsetur žannig bķlinn fyrir fimm milljónir og leiguskķrteiniš fyrir 20 žśsund. Ef hann stendur ķ skilum viš bankann į fimmtudeginum, hefur hann fengiš afnot af fimm milljónum og 20 žśsundum betur ķ fjóra daga og er aš žvķ leyti betur settur en hefši hann tekiš ašeins 20 žśsund krónur aš lįni meš skķrteiniš eitt aš veši. Standi hann į hinn bóginn ekki ķ skilum viš bankann į fimmtudeginum, getur bankinn gengiš aš manninum og tekiš af honum leiguskķrteiniš, sem er 20 žśsund króna virši. Bankinn getur ekki gengiš aš bķlaleigunni, enda hefši hśn aldrei veitt leigutakanum heimild til aš vešsetja bķlinn. Bankinn tapar žvķ fimm milljónum. Žannig hefur leigutakanum tekizt aš nį fimm milljónum króna af bankanum ķ gegnum bķlaleiguna. Ekki bara žaš. Leigutakinn ķ dęminu hefur berlega framiš umbošssvik ķ skilningi 249. greinar hegningarlaga, en žar segir: „Ef mašur, sem fengiš hefur ašstöšu til žess aš gera eitthvaš, sem annar mašur veršur bundinn viš, eša hefur fjįrreišur fyrir ašra į hendi, misnotar žessa ašstöšu sķna, žį varšar žaš fangelsi allt aš 2 įrum, og mį žyngja refsinguna, ef mjög miklar sakir eru, allt aš 6 įra fangelsi.“ Ķ žessu felast žau augljósu sannindi, aš engum mį haldast uppi aš vešsetja eigur annarra ķ leyfisleysi. Žessi einfalda dęmisaga lżsir hugsuninni į bak viš aušlindaįkvęšiš ķ frumvarpi Stjórnlagarįšs til nżrrar stjórnarskrįr. Žar segir: „Aušlindir ķ nįttśru Ķslands, sem ekki eru ķ einkaeigu, eru sameiginleg og ęvarandi eign žjóšarinnar. Enginn getur fengiš žęr, eša réttindi tengd žeim, til eignar eša varanlegra afnota og žvķ mį aldrei selja žęr eša vešsetja.“ Ķ žessum oršum felst, aš skip meš kvóta megi vešsetja ašeins upp aš žvķ marki, sem nemur veršmęti skipsins sjįlfs og veiširéttarins meš leyfi eigandans, žaš er almannavaldsins ķ umboši žjóšarinnar. Ķ frumvarpinu segir einnig: „Stjórnvöld geta į grundvelli laga veitt leyfi til afnota eša hagnżtingar aušlinda eša annarra takmarkašra almannagęša, gegn fullu gjaldi og til tiltekins hóflegs tķma ķ senn. Slķk leyfi skal veita į jafnręšisgrundvelli og žau leiša aldrei til eignarréttar eša óafturkallanlegs forręšis yfir aušlindunum.“ Hugsum okkur loks śtvegsmann, sem kaupir fiskiskip meš kvóta, žaš er réttinn til aš veiša 120 tonn af fiski į einu įri eša tķu tonn į mįnuši. Hugsum okkur, aš skipiš sjįlft sé 20 milljón króna virši og aflinn 120 milljóna virši. Taki śtgeršarmašurinn lįn ķ banka til eins įrs meš veši ķ skipi og veiširétti, myndi gętinn bankastjóri ekki lįna manninum meira en 20 milljónir. Žaš stafar af žvķ, aš standi lįntakandinn ekki ķ skilum aš įri, getur bankinn ašeins tekiš yfir skipiš, en ekki kvótann, žvķ aš hann er uppveiddur eftir įriš og einskis virši. Banki, sem lįnar manninum 140 milljónir śt į skip og kvóta viš upphaf įrs, getur aš įri lišnu ašeins endurheimt 20 milljónir og tapar 120 milljónum. Ķ žessu dęmi hefur śtvegsmanninum tekizt aš nį 120 milljónum króna af bankanum ķ gegnum kvótann. Svikull bankastjóri gęti séš sér hag ķ slķkum višskiptum, einkum ef rķkiš tekur į sig tapiš į endanum. Af žessu mį rįša hęttuna, sem fylgir langtķmaleigu aflaheimilda, sé ekki tekiš fyrir vešsetningu žjóšareignarinnar. Sé kvóta śthlutaš til margra įra ķ senn, margfaldast tapiš, sem višskipti af žessu tagi geta lagt į bankann og ašra, žar į mešal lįnardrottna og hluthafa bankans og skattgreišendur. Sjįvarśtvegsfyrirtęki žurfa aš lśta sömu lögum og önnur fyrirtęki og annaš fólk. Engum mį haldast uppi aš vešsetja eigur annarra įn leyfis.
 

Fréttablašiš, 4. įgśst 2011.


Til baka