Lri deiglunni

Lrisskipulagi er vikvmara og brothttara en margur hyggur. Hvers vegna? Lri vini. Jnas Kristjnsson ritstjri lsti vandanum vel vefsetri snu um daginn: „Lri er smm saman a vkja fyrir sjnarmium aila, sem vilja drottna frii.“ Jnas er ekki bara a lsa tlndum. varlegt er a ganga t fr lri sem gefnum hlut, einnig hr heima.

 

Fyrir 70 rum, 1943, voru aeins fimm lrisrki Evrpu: Bretland, rland, sland, Svj og Sviss, ar sem konur fengu ekki kosningarrtt fyrr en 1971. Evrpa var blvllur. Fyrir 30-40 rum voru Grikkland, Portgal og Spnn enn einrisrki, herforingjar ru ar rkjum, en ekki lengur. Fyrir 20-25 rum voru Austur-Evrpulndin ll harsvru einrisrki, en ekki lengur. Evrpa hefur teki stakkaskiptum me frelsi, lri og mannrttindi a leiarljsi.

Lri skir n um allan heim krafti tvrra yfirbura sinna umfram ara stjrnarhtti. Evrpa hefur vara veginn. Fyrstu 30 rin eftir 1960, egar Afrkurkin tku sr sjlfsti eitt af ru, voru lrisrkin ar suur fr aeins fimm ea frri, en fris- og einrislndunum fjlgai r 17 41. Me frislndum er tt vi rki, sem geta hvorki talizt vera lrisrki n einrisrki, heldur liggja misvis skalanum fr einri til lris skv. viteknum mlingum stjrnmlafringa vi hsklann Maryland Bandarkjunum.

Eftir hrun kommnismans Austur-Evrpu um 1990 uru gagnger umskipti stjrnmlum Afrku. Lrisrkjum ar fjlgai r fjrum 17, og einrisrkjum fkkai niur fyrir tu. N (tlurnar eru fr 2012) eru aeins rj einrisrki eftir Afrku, lrisrkin eru 17 og frisrkin 30. Stjrnarskipti Afrku eiga sr n iulega sta frii og spekt kjlfar lrislegra kosninga. g lsti lrisrun Afrku nlega evrpska hagfrivefsetrinu www.voxeu.org.

Svipaa sgu er a segja um Suur-Amerku. Skoum au tu lnd lfunnar, ar sem spnska ea portgalska eru jtungurnar (Argentna, Bliva, Brasila, Ekvador, Klomba, Paragv, Per, Sle, Venesela og rugv). Aeins rj essara landa (Klomba, Venesela og rugv) bjuggu vi lri 1961. Fjrum ratugum sar, 2001, voru ll lndin tu komin hp lrisrkja. Sustu r hefur halla undan fti Ekvador og Veneselu, svo a au eru fallin niur frisflokkinn. Eftir stendur, a tta lnd af essum tu fylla n flokk lrisrkja og lta hvergi bilbug sr finna.

Mestu skiptir, a Argentna, Brasila og Sle, harsvru einrisrki fyrri t lkt og Grikkland, Portgal og Spnn Evrpu, eru n skoru lrisrki. Og lri skilar eim margttum rangri. g skrifa essar lnur lrisrstefnu gamla inghsinu Santiago, hfuborg Sle. Borgin hefur teki lsanlegum framfrum fr fyrri t og ljmar n af velsld, sknandi hallir og hhsi blasa vi alla vegu og glalegt flk gtunum. Kaupmttur jartekna mann Sle var tpur fimmtungur af tekjum mann slandi 1960, en er n kominn upp undir tvo riju. Bili heldur fram a mjkka. Nfdd brn Sle geta n vnzt ess a vera ttr mti 82 rum hr heima. Sle uppsker n rangurinn af eirri kvrun herforingjastjrnar Pinochets a lta af vldum samrmi vi niurstu jaratkvagreislu 1988 um framhald setu hans valdastli. Jafnvel harstjrinn Pinochet kaus a vira vilja flksins. Sleska verlaunamyndin No eftir Pablo Larran fr 2012 segir sgu mlsins.  

 

Lri er enn fjarlgur draumur sums staar um heiminn og er djpri lg sums staar annars staar, ar sem eiga mtti von ru. Bandarkjunum gruu repblikanar ingi lrinu me misbeitingu mlfs og me v a hta a keyra alrkisstjrnina greislurot nema ingi og forsetinn afturklluu lrislegar kvaranir um heilbrigistryggingar handa ftku flki. elleftu stundu tkst a bgja httunni fr bili. Jafnvel Bandarkjunum, vggustofu lrisins, lrisskipulagi undir hgg a skja. vinir lrisins svfast einskis. eir vilja f a drottna frii. Demkratar neyttu um daginn meirihlutavalds inginu til a gira fyrir frekari misbeitingu mlfs af hlfu repblikana, rri, sem rkisstjrn Jhnnu Sigurardttir hugleiddi og hafnai sasta Alingi. Hr heima darar Alingi enn vi a hafa a engu niurstu jaratkvagreislunnar 20. oktber 2012 um nja stjrnarskr. Veri a niurstaan, egar upp er stai, verur sland aldrei aftur samt. Alingi leikur sr a eldi.

 

DV, 29. nvember 2013.


Til baka