Lř­rŠ­i ß undir h÷gg a­ sŠkja

Fram yfir mi­ja 19. ÷ld mßtti telja lř­rŠ­isrÝki heimsins ß fingrum annarrar handar. EinrŠ­i var reglan e­a fßrŠ­i, lř­rŠ­i var sjaldgŠf undantekning. MannrÚttindi voru fˇtum tro­in eins og ekkert vŠri sjßlfsag­ara. Um aldamˇtin 1900 voru lř­rŠ­isrÝkin or­in nokkurn veginn jafnm÷rg einrŠ­isrÝkjunum, en fßrŠ­i einhvers sta­ar ß bilinu milli einrŠ­is og lř­rŠ­is var algengasta stjˇrnskipanin. Eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ldina fj÷lga­i einrŠ­isrÝkjum mun ÷rar en lř­rŠ­isrÝkjum. Ůetta voru ■au ßr, ■egar SovÚtrÝkin sßlugu og komm˙nistarÝkin Ý kringum ■au k÷stu­u l÷ngum skugga t.d. yfir AfrÝku, ■ar sem l÷ndin tˇku sÚr sjßlfstŠ­i eitt af ÷­ru ßn ■ess a­ skeyta um lř­rŠ­i.

Tafli­ snerist vi­ eftir 1970, ■egar einrŠ­isrÝkjum tˇk a­ fŠkka Ý Evrˇpu (Grikkland, Port˙gal, Spßnn) og vÝ­a Ý ■rˇunarl÷ndum, og sÝ­an enn frekar vi­ fall komm˙nismans um 1990, ■egar 25 nř lř­rŠ­isrÝki komu til skjalanna. N˙ eru a­eins 20 einrŠ­isrÝki Ý heiminum ß mˇti tŠplega 100 lř­rŠ­isrÝkjum og r÷sklega 50 fßrŠ­isrÝkjum (hÚr er mi­a­ vi­ l÷nd me­ 500.000 Ýb˙a e­a fleiri). Lř­rŠ­i­ heldur ßfram sigurg÷ngu sinni Ý krafti skřrra yfirbur­a umfram einrŠ­i og fßrŠ­i, ■ar sem fßmennar klÝkur rß­a f÷r ßn fulls tillits til almannahags. H÷fu­kostur lř­rŠ­isins er sß, a­ lř­rŠ­islegum ßkv÷r­unum ■urfa allir a­ una, hvort sem ■eir telja ■Šr rÚttar e­a rangar.

ŮvÝ er ■essi saga rifju­ upp, a­ skugga ber n˙ ß framsˇkn lř­rŠ­isins. Frß lokum sÝ­ari heimstyrjaldarinnar hafa margir sko­a­ BandarÝkin sem tryggan bakhjarl og framv÷r­ lř­rŠ­isins. BandarÝskt einkaframtak var dß­ fyrirmynd heimsins, ■ar til Ý ljˇs kom 2008, a­ bankakerfi­ ■ar vestra stˇ­ ß brau­fˇtum og ■urfti grÝ­arlega me­gj÷f frß skattgrei­endum til a­ gir­a fyrir algert hrun. Ekki bara ■a­: alrÝkisstjˇrnin Ý Washington neyddist til a­ ■jˇ­nřta General Motors, stŠrsta bÝlafyrirtŠki­, h÷fu­djßsni­ Ý kˇrˇnu bandarÝsks einkaframtaks. Og n˙ fara rep˙blikanar ß BandarÝkja■ingi fram ß afturk÷llun lř­rŠ­islegrar ßkv÷r­unar ■ingsins og forsetans um heilbrig­istryggingar handa fßtŠku fˇlki me­ hˇtun um a­ knřja rÝkistjˇrnina ÷­rum kosti Ý grei­slu■rot me­ ˇfyrirsjßanlegum aflei­ingum fyrir efnahagslÝf landsins og heimsins. Ůeir svÝfast einskis. BandarÝkin standa n˙ eins og reyttur kj˙klingur frammi fyrir g÷mlum vinum sÝnum og a­dßendum vÝ­a um heim og heima fyrir – kj˙klingur me­ kjarnavopn.

HvenŠr tˇk a­ halla undan fŠti? Sumir telja, a­ afs÷gn Nixons forseta 1974 Ý kj÷lfar uppljˇstrana um a­ild hans a­ innbroti Ý h÷fu­st÷­var demˇkrata Ý Watergate-bygginguna Ý Washington hafi fyllt marga rep˙blikana hefndarhug og til ■ess megi rekja upphaf ■eirrar ˙lf˙­ar, sem markar samskipti flokkanna tveggja ß BandarÝkja■ingi. A­rir telja, a­ ßkv÷r­un HŠstarÚttar BandarÝkjanna um a­ st÷­va endurtalningu atkvŠ­a Ý FlˇrÝda Ý forsetakj÷rinu 2000 og skipa George W. Bush forseta me­ fimm atkvŠ­um gegn fjˇrum eftir flokkspˇlitÝskum lÝnum hafi rofi­ fri­inn. Spilltasta ßkv÷r­un HŠstarÚttar frß ÷ndver­u, sag­i Alan Dershowitz lagaprˇfessor Ý Harvardhßskˇla Ý bˇk um mßli­ 2001.

Ůessi nřli­na h÷rmungarsaga BandarÝkjanna, sem enginn veit enn hvernig endar, breg­ur birtu hinga­ heim. SjßlfstŠ­ismenn ß Al■ingi og sumir framsˇknarmenn heg­u­u sÚr eins bandarÝskir rep˙blikanar ß Al■ingi sÝ­asta kj÷rtÝmabil. Ůeir virtust fri­lausir nema allt loga­i Ý ˇfri­i Ý kringum ■ß.  

Alvarlegasta brot ■eirra var a­ koma Ý veg fyrir, a­ ˙rslit ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar 20. oktˇber 2012 um nřja stjˇrnarskrß vŠru virt. Me­ ■eim gerningi var broti­ bla­. Al■ingi lřsti lř­rŠ­inu strÝ­ ß hendur me­ aflei­ingum, sem engin lei­ er a­ svo st÷ddu a­ sjß fyrir endann ß.

═ ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni lřstu 67% kjˇsenda stu­ningi vi­ jafnt vŠgi atkvŠ­a og 78% lřstu stu­ningi vi­ persˇnukj÷r. Samt voru haldnar al■ingiskosningar Ý aprÝl 2013 me­ gamla laginu eins og ekkert hef­i Ý skorizt. RÚtt hef­i veri­ a­ halda ■Šr kosningar me­ ■vÝ foror­i, a­ ■Šr yr­u sÝ­ustu ■ingkosningarnar me­ ˇj÷fnu vŠgi atkvŠ­a og ßn persˇnukj÷rs, a­ ■vÝ tilskildu a­ nřtt ■ing sta­festi nřja stjˇrnarskrß Ý samrŠmi vi­ ˙rslit ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar. Ůingkosningarnar Ý aprÝl 2013 skortir l÷gmŠti Ý ■eim skilningi, a­ meiri hluti kjˇsenda haf­i ■ß ■egar hafna­ gildandi kosningal÷gum.

Ůetta er samt ekki allt. Me­ ■vÝ a­ sta­festa ekki ˙rslit ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar 2012 ey­ilag­i Al■ingi m÷guleikann ß a­ halda a­rar ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slur, ■.m.t. ■jˇ­aratkvŠ­agrei­sluna, sem Al■ingi lofa­i a­ halda um vŠntanlegan a­ildarsamning vi­ ESB. Ef Al■ingi vanvir­ir eina ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu, eru ■Šr allar marklausar. Ska­inn er verulegur, ■ar e­ 73% kjˇsenda lřstu fylgi vi­ auki­ vŠgi ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slna a­ frumkvŠ­i almennings Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 2012.

SjßlfstŠ­isflokkurinn og me­rei­arsveinar hans hafa greitt lř­rŠ­inu Ý landinu ■ungt h÷gg. Eina fŠra lei­in til a­ bŠta ska­ann er, a­ Al■ingi sn˙i vi­ bla­inu og vir­i vafningalaust ˙rslit ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar 2012.

DV, 11. oktˇber 2013.


Til baka