═sland og ═rland

┴ratugum saman bjuggu ═slendingar og ═rar vi­ meiri h÷ft og h÷mlur Ý efnahagslÝfinu en flestar a­rar Vestur-Evrˇpu■jˇ­ir. Haftafßri­ helga­ist sumpart af ■vÝ, a­ innlend stjˇrnv÷ld ■ˇttust geta kennt D÷num og Bretum um řmislegt, sem aflaga fˇr, einnig um eigin misger­ir. Sjßlfsßbyrg­artilfinningu stjˇrnmßlastÚttarinnar var eftir ■vÝ ßbˇtavant. „Hva­ var ■a­, sem ger­ist 1874, ■egar fjßrhagur okkar var a­skilinn Danm÷rku? ═ raun og veru ekki anna­ en ■a­, a­ ar­rßni­ af al■ř­unni fŠr­ist inn Ý landi­. Ůa­ voru bara h÷f­ ■jˇ­ernaskipti ß rŠningjunum“, lŠtur Halldˇr Laxness Arnald segja vi­ S÷lku V÷lku. Ůannig er ■etta enn sums sta­ar Ý AfrÝku, ■ar sem gamalli nřlenduk˙gun er kennt um řmsar ˇfarir, ■ˇtt sums sta­ar sÚ hßlf ÷ld li­in frß ■vÝ nřlenduherrarnir hurfu ß braut. Su­ur-Kˇrea var rj˙kandi r˙st a­ loknu KˇreustrÝ­inu 1953 og er n˙ 60 ßrum sÝ­ar eitt rÝkasta land Ý heimi. L÷nd me­ langa haftas÷gu a­ baki ■urfa a­ fara ÷­rum l÷ndum varlegar vi­ frÝvŠ­ingu efnahagslÝfsins og einkavŠ­ingu rÝkisfyrirtŠkja. Nřli­in saga R˙sslands og annarra Austur-EvrˇpurÝkja eftir hrun komm˙nismans ber vitni. Ůar reis upp nř stÚtt manna, sem hrifsu­u til sÝn rÝkiseignir Ý stˇrum stÝl, ßn ■ess a­ almenningur fengi r÷nd vi­ reist. Nřfrjßlsir bankar og bŠldir stjˇrnmßlamenn heg­a sÚr stundum eins og křrnar, ■egar ■Šr eru leystar ˙t ß vorin. ═ ■essu ljˇsi getur veri­ gagnlegt a­ sko­a hremmingar ═slands og ═rlands frß hruni 2008. Ůa­ er e.t.v. engin tilviljun, a­ bŠ­i l÷ndin ur­u verr ˙ti 2008 en Nor­url÷ndin yfirleitt Ý bankakreppunni ■ar Ý kringum 1990. Landsframlei­sla ═slands og ═rlands skrapp saman um 10% eftir hrun 2008, ß­ur en h˙n byrja­i a­ vaxa ß nř. Samdrßtturinn var svipa­ur Ý Finnlandi eftir bankakreppuna ■ar um 1990 og mun minni Ý Noregi og SvÝ■jˇ­. Sß er ■ˇ munurinn ß ═slandi og ═rlandi n˙, a­ ■ar hefur atvinnuleysi­ aukizt Ý 14% af mannafla, en er 6% hÚr heima. ═rar og ═slendingar fˇru ˇlÝkar lei­ir eftir hrun. RÝkisstjˇrn ═rlands ßkva­ a­ ßbyrgjast allar skuldbindingar bankanna, ekki bara trygg­ar innstŠ­ur, heldur einnig allar a­rar skuldir ■eirra. Ůessi ßkv÷r­un var tekin ß sÝmafundi um mi­ja nˇtt Ý ■eirri tr˙, a­ skattgrei­endur gŠtu risi­ undir skuldafarginu. Evrˇpusambandi­ og Se­labanki Evrˇpu l÷g­u a­ ═rum a­ ßbyrgjast allar skuldbindingar bankanna. Beinn herkostna­ur, sem Ýrskum skattgrei­endum er gert a­ bera vegna bankanna, nemur alls 60 millj÷r­um evra e­a tŠpum ■ri­jungi landsframlei­slunnar. Ůa­ gerir 13 ■˙sund evrur (2,2 mkr.) ß hvert mannsbarn Ý landinu. Margir lÝta n˙ svo ß, a­ um ■essa skuld ■urfi Ýrska rÝkisstjˇrnin a­ reyna a­ semja vi­ lßnardrottna Ýrsku bankanna.
┴ ═slandi blasti s˙ sta­reynd vi­ strax Ý byrjun, a­ skuldir bankanna h÷f­u vaxi­ rÝkissjˇ­i yfir h÷fu­. ŮvÝ var ˙tiloka­ a­ leggja ■a­ ß skattgrei­endur a­ borga br˙sann. Ůess vegna ßkva­ rÝkisstjˇrnin, a­ bankarnir hlytu a­ fara Ý ■rot og segja sig frß skuldbindingum sÝnum vi­ erlenda lßnardrottna og a­ra kr÷fuhafa. Samt haf­i erlendum lßnardrottnum veri­ gefi­ Ý skyn, a­ rÝki­ stŠ­i a­ baki b÷nkunum, ef ß ■yrfti a­ halda, en s˙ lei­ reyndist ˇfŠr.
Sumir lÝta svo ß, a­ ■arna hafi ═slendingar gert betur en ═rar me­ ■vÝ a­ standa uppi Ý hßrinu ß erlendum b÷nkum. Ůa­ er hŠpin ßlyktun. ═slendingar gßtu einfaldlega ekkert anna­ gert. Ůa­ var ekki vinnandi vegur og ekki heldur rÚtt a­ lßta skattgrei­endur axla skuldbindingar, sem nßmu fimmfaldri til sj÷faldri landsframlei­slu. Ărinn er vandinn samt, ■ar e­ skuldir rÝkissjˇ­s jukust eftir hrun um 64% af landsframlei­slu, sem jafngildir 2,8 mkr. ß hvert mannsbarn Ý landinu, mun hŠrri fjßrhŠ­ en l÷g­ var ß Ýrska skattgrei­endur. Meira en helmingur aukningar rÝkisskuldarinnar (1,6 mkr. ß mann) er til kominn vegna endurfjßrm÷gnunar Se­labankans, sem var­ tŠknilega gjald■rota, og f÷llnu bankanna, og nemur ekki nema fjˇr­ungi lŠgri fjßrhŠ­ ß hvern ═slending en beinn herkostna­ur ═ra vegna bankanna. Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­urinn greiddi fyrir ■essari lausn me­ ■vÝ a­ ˙tvega lßn til a­ fleyta ═slandi yfir byrjunarerfi­leikana og leggja ß rß­in um hagstjˇrnina. Vi­br÷g­ ═ra vi­ ˇf÷rum landsins hafa veri­ břsna h÷r­. Ůeir tˇku stŠrsta stjˇrnmßlaflokk landsins, Fianna Fßil, sem hefur veri­ vi­ v÷ld Ý 61 ßr sÝ­ustu 80 ßrin, og tj÷rgu­u hann og fi­ru­u Ý kosningunum 2011. Flokkurinn tapa­i ■ß 51 ■ingsŠti af 71 og er n˙ ekki nema svipur hjß sjˇn; ■eir 20 ■ingmenn, sem eftir eru, fara me­ veggjum. Fintan O’Toole, a­sto­arritstjˇri Irish Times, hefur skrifa­ prř­ilega bˇk um ═rland og hruni­. Bˇkin heitir Ship of Fools: How Stupidity and Corruption Killed the Celtic Tiger. Bˇkarheiti­ segir Ý reyndinni allt sem segja ■arf. ═rar eru margir ÷skurei­ir.

DV, 18. jan˙ar 2013.


Til baka