Enn um Šttarn÷fn

ReykjavÝk – Vi­ Kristjßn Hreinsson skßld og heimspekingur leikum okkur stundum a­ ■vÝ a­ kasta ß milli okkar Šttarn÷fnum sem rÝmor­um Ý kve­skap. ╔g rŠ­ a­eins vi­ au­veld n÷fn eins og K˙ld og Maack og Mixa og Proust en Kristjßn glÝmir vi­ hin erfi­ari Šttarn÷fnin eins og A­ils, Bieltvedt, Flygenring, Kr÷yer og Schopka. Ůa­ hefur hamla­ okkur vi­ ■essa i­ju a­ vi­ h÷fum til ■essa haldi­ okkur vi­ ■au Šttarn÷fn sem fˇlki­ Ý landinu hefur teki­ sÚr skv. l÷gum. Ăttarn÷fnin hafa reynzt fleiri en vi­ hug­um. HÚr segir frß ■vÝ.

Rˇmverjar tˇku sÚr Šttarn÷fn. Venjan breiddist ˙t og ruddi smßm saman burt f÷­urn÷fnum og st÷ku sinnum mˇ­urn÷fnum sem tÝ­ku­ust Ý germ÷nskum si­ og tÝ­kast enn ß ═slandi. A­alsmenn ur­u fyrstir til a­ bera Šttarn÷fn ß mi­÷ldum en si­urinn barst sÝ­an ni­ur vir­ingarstiga samfÚlagsins rim fyrir rim. Frakkar tˇku upp Šttarn÷fn ß 10. ÷ld og Danir Ý byrjun 16. aldar. Um aldamˇtin 1800 bar fjˇr­i hver Dani Šttarnafn. Ůegar lei­ ß 19. ÷ldina tˇku ═slendingar, einkum yfirstÚttirnar, a­ breyta f÷­urn÷fnum Ý Šttarn÷fn og voru ■au or­in tŠplega 300 ßri­ 1910 og eru n˙ or­in fleiri en 600. HÚr er ekki Štlan mÝn a­ řfa upp deilur sÝ­ustu ßra um mannan÷fn heldur a­eins a­ rifja upp r÷sklega 100 ßra gamla s÷gu til frˇ­leiks og yndisauka.

SkÝrni 1908 birtist grein eftir Gu­mund Jˇnsson, tvÝtugan mann, ■ar sem hann sag­i m.a.: „Eg Štlast til a­ allir ungir menn, karlar og konur, … eigi sÚr sambo­in mannan÷fn, ■ß tegund ■jˇ­ernis, sem einna mest ber ß, – eg Štlast til a­ ■eir allir taki sÚr upp falleg og alÝslenzk n÷fn, sem gera mß a­ Šttarn÷fnum. … Eg tel ■a­ engum skyldara en mÚr, a­ ver­a fyrstur til a­ taka upp [Šttar]nafn ... ŮvÝ vil eg feginn vinna a­ ■vÝ, a­ sem flestir taki upp slÝk n÷fn. Og eg skal byrja. Eg breyti nafninu: Gu­mundur Jˇnsson Ý undirrita­ nafn. Og Šski ■ess a­ ver­a ßvalt hÚr eftir nefndur ■vÝ heiti. ... Gu­mundur Kamban.“ Honum var­ a­ ˇsk sinni. Hann var­ einnig frŠgt skßld.

N˙ komst skri­ur ß mßli­. Al■ingi lÚt skipa ■riggja manna nefnd til a­ semja Šttarn÷fn handa ═slendingum og sam■ykkti sÝ­an l÷g um mannan÷fn sem tˇku gildi 1915. Voru um 270 ŠttarnafnaleyfisbrÚf gefin ˙t gegn gjaldi til 1925 ■egar l÷gunum var breytt til a­ taka fyrir frekari Šttarnafngiftir.

┴rni Pßlsson prˇfessor fjalla­i um mßli­ Ý fyrirlestri Um Šttarn÷fn 1916 (sjß ┴rni Pßlsson, ┴ vÝ­ og dreif, Helgafell, 1947, bls. 269-290). Ůar hafnar hann ■eirri sko­un a­ gamla Ýslenzka nafnavenjan sÚ eins og a­ „druslast Ý va­mßlsf÷tunum innan um pr˙­b˙na „gentlemen“!“ Hann rekur till÷gur nefndarinnar li­ fyrir li­:

Ě     „Ef ma­ur vill kenna sig vi­ f÷­ur e­a Šttf÷­ur, sem heitir Snorri, ver­ur Šttarnafni­ Snorran. E­a ef ma­ur vill kenna sig vi­ bŠ, sem heitir t.d. Bakki e­a HlÝ­, ■ß ver­ur Šttarnafni­: Bakkan, HlÝ­an. R÷kstu­ning: an merkir hreyfingu frß, sbr. hÚ­an, ■a­an! SamkvŠmt ■essari reglu eru t.d. n÷fnin (!) Austan, Vestan, Sunnan, Nor­an tekin upp ß skrßna.“

Ě     „Ef ma­ur ß mˇ­ur e­a Šttmˇ­ur, sem heitir Hrefna, ver­ur Šttarnafni­ Hrefnon. Eftir s÷mu reglu er fari­ um sta­an÷fn, sem hafa endinguna a: DŠmi: … Katlon. – Tungon, Leiron, Hriflon, ... R÷kstu­ning: ═ frumnorrŠnu endu­u ■au kvenkynsor­ ß on, sem n˙ enda ß a!“ Enginn ═slendingur tˇk sÚr nafn hÚr heima me­ endingunni „on“ svo vita­ sÚ. Landshornaflakkarinn Karl Einarsson Dunganon tˇk sÚr ■a­ nafn Ý FŠreyjum.  o.s.frv.“

Ě     „Ef ma­ur vill kenna sig vi­ einhvern fj÷r­, ver­ur endingin fer. DŠmi: Brei­fer, Patfer, Ínfer. R÷kstu­ning: Hin germanska rˇt Ý or­inu fj÷r­ur er fer.“ Eggert Gilfer, sj÷faldur ═slandsmeistari Ý skßk, kenndi sig ■annig vi­ Gilsfj÷r­. Ínnur dŠmi finnast ekki.

Ě     „Ef ma­ur vill kenna sig vi­ bŠjarnafn, sem hefur endinguna sta­ur e­a sta­ir, ver­ur Šttarnafnsendingin star. DŠmi Br˙sstar (Br˙sasta­ir), H÷sstar (H÷skuldssta­ir), Vakstar (Vakurssta­ir). R÷kstu­ning: Rˇtin Ý sta­ur er sta, „og vi­ hana h÷fum vi­ skeytt -r, sem er algeng aflei­sluending Ý mßlinu. Vir­ast oss slÝk Šttarn÷fn allf÷gur og hagkvŠm.“(!!)“ HÚr vitnar ┴rni Pßlsson or­rÚtt Ý ßlit nefndarinnar. Enginn ═slendingur tˇk sÚr slÝkt nafn me­ endingunni „star“ svo vita­ sÚ.

┴rni Pßlsson tilgreinir fleiri till÷gur nefndarinnar um Šttarn÷fn: „Aran, Da­an, SÝ­on, Sturlon, KvÝgfer, Rey­fer, Spˇstar, Spr˙gstar, … Apvaz (Apavatn!), Villvaz (Villingavatn!), VÝkvaz (VÝkingavatn!)

┴rni Pßlsson segir a­ lokum mßls sÝns um ßlit nefndarinnar a­ „■essi n÷fn e­a ˇnefni, sem h˙n hefur veri­ a­ smÝ­a, eru ÷ll e­a flest÷ll me­ ■vÝ marki brennd, a­ Úg held, a­ engin hŠtta sÚ ß, a­ ■au svÝki sig inn Ý eyru ■jˇ­arinnar. … Úg get ekki skili­ a­ nokkrum heilvita manni komi til hugar a­ nota ■au. Og Úg vona, a­ augu allra munu n˙ opnast fyrir ■vÝ, a­ ■a­ muni ekki au­gert a­ smÝ­a Šttarn÷fn vi­ hŠfi Ýslenzkunnar, ■egar einum lŠr­um mßlfrŠ­ingi og tveimur velmenntu­um og venjulega smekkvÝsum rith÷fundum hefur ekki tekizt betur en ■etta.“

┴rni reyndist sannspßr. Hitt hef­i hann varla geta­ gruna­ hversu fj÷lskr˙­ugum forn÷fnum ═slendingar hafa skÝrt b÷rnin sÝn.

FrÚttabla­i­, 6. september 2018.


Til baka