HŠstirÚttur og prentfrelsi­

═ ritger­ sinni „Prentfrelsi og nafnleynd“ Ý ┌lfljˇti 1969 lřsir Ëlafur Jˇhannesson, lagaprˇfessor og sÝ­ar forsŠtisrß­herra, ■eirri sko­un a­ bla­amenn og heimildarmenn ■eirra njˇti nafnleyndar a­ l÷gum. N÷fn heimildarmanna eru verndu­ ß ■eirri forsendu a­ tjßningarfrelsi bla­amanna vŠri einskis vir­i ßn nafnleyndar e­a nafnleyndarskyldu. Um ritfrelsi bla­amanna segir Ëlafur: „SÚ prentfrelsi ... takmarka­ er lř­rŠ­i­ Ý hŠttu. Prentfrelsi mß ■vÝ me­ rÚttu kallast einn af hyrningarsteinum stjˇrnfrjßlsra ■jˇ­fÚlaga.“ Ëlafur Jˇhannesson minnir ß a­ Ý SvÝ■jˇ­ njˇti prentrÚttarl÷ggj÷f verndar Ý stjˇrnarskrß. ┴ ═slandi sÚ ■etta hins vegar undir almennri l÷ggj÷f komi­ en fyrst og fremst prentl÷gum og mei­yr­al÷ggj÷f. Almenna reglan hÚr heima vir­ist vera s˙ a­ h÷fundi prenta­s mßls (e­a ˇnefndum heimildarmanni) sÚ ˇskylt a­ nafngreina sig. „Bl÷­ gegna mikilvŠgu hlutverki Ý lř­rŠ­islandi“, segir Ëlafur Ý grein sinni. „Ůau eiga a­ vera frjßlsir frÚttami­lar, halda uppi gagnrřni ß ■vÝ, sem mi­ur fer Ý ■jˇ­fÚlaginu, og veita stjˇrnv÷ldum og ÷­rum forrß­am÷nnum a­hald. Gˇ­ bl÷­ eiga a­ leita sannleikans og segja hann, ■egar vi­ ß, hver sem ß Ý hlut.“

Ëlafur heldur ßfram: „NafnleyndarrÚttur ß ekki a­eins a­ taka til greina sem rita­ar eru Ý bla­, heldur og til ■eirra heimildarmanna bla­amanna, er gefa ■eim munnlegar upplřsingar. HÚr ß ekki a­eins a­ vera um rÚtt a­ rŠ­a heldur og skyldu til leyndar.“ (bls. 309ş322).

Frjßls fj÷lmi­lun hvÝlir ß tr˙na­arsambandi bla­amanna og heimildarmanna ■eirra. Ůetta samband tryggir m.a. tjßningarfrelsi­. Ůess vegna kve­ur nřja stjˇrnarskrßin sem Al■ingi ß enn eftir a­ sta­festa ß um vernd bla­amanna, heimildarmanna og uppljˇstrara Ý stjˇrnarskrß. Or­i­ „uppljˇstrari“ kemur fyrst fyrir Ý Klausturpˇstinum ß ofanver­ri 19. ÷ld og er n˙ nota­ um ■ß sem afhj˙pa ˇhei­arlega e­a ˇl÷glega hßttsemi. Or­i­ rata­i inn Ý frumvarpi­ skv. ßbendingu frß sÚrfrŠ­ingi sem benti ß a­ slŠleg vernd uppljˇstrara leiddi i­ulega til ˇheilbrig­rar leyndar um řmis mikilvŠg ■jˇ­mßl. BandarÝski hŠstarÚttardˇmarinn Louis Brandeis 1916-1939 or­a­i s÷mu hugsun vel: „Birta … er bezta sˇtthreinsunarlyfi­“.

RÚttur bla­amanna til a­ leyna heimildum sÝnum og heimildarm÷nnum er annars e­lis en ■agnarskylda lŠkna og bankastarfsmanna. Ůagnarskylda lŠknis og bankastarfsmanns er skylda til a­ deila ekki me­ ÷­rum – jafnvel fyrir rÚtti – upplřsingum sem ■eir hafa komizt a­ um einstaklinga Ý starfi sÝnu. Hlutverk bla­amanns er ■vert ß mˇti a­ greina frß ■vÝ sem hann veit. Leyndin sem l÷gin krefjast handa bla­amanninum og ■arfnast verndar nŠr ekki til upplřsinganna sem bla­ama­urinn hefur afla­, heldur a­eins til uppruna ■essara upplřsinga, ■.e. til heimildarmanns. Ůessi greinarmunur er grundvallaratri­i.

Me­ l÷gum ■arf a­ ˙tfŠra hvenŠr rÚttlŠtanlegt sÚ a­ aflÚtta nafnleynd en henni skyldi aldrei aflÚtt nema Ý tengslum vi­ rannsˇkn alvarlegustu sakamßla. A­ ÷llu j÷fnu myndu rÝkir einkahagsmunir ekki geta rÚttlŠtt ■a­ a­ nafnleynd vŠri aflÚtt skv. undan■ßguheimild Ý stjˇrnarskrß. Ůegar stjˇrnarskrßin hefur hloti­ sta­festingu ■arf a­ endursko­a l÷g til a­ torvelda mßlsˇknir ß hendur bla­am÷nnum.

Pentagon-skj÷lin sem Daniel Ellsberg hagfrŠ­ingur lak til bandarÝskra fj÷lmi­la 1971 afhj˙pu­u lygar stjˇrnvalda um gang strÝ­sins Ý VÝetnam og v÷ktu almenna hneykslan. Forsetinn og menn hans vissu a­ strÝ­i­ var tapa­ en sendu unga menn samt ßfram ˙t Ý opinn dau­ann. RÝkisstjˇrnin h÷f­a­i mßl gegn New York Times og Washington Post og kraf­ist l÷gbanns gegn birtingu skjalanna. HŠstirÚttur BandarÝkjanna haf­i sn÷r handt÷k og sta­festi lagalegan rÚtt beggja bla­a til a­ birta skj÷lin a­eins tveim vikum eftir a­ fyrsti hluti skjalanna var birtur. Vi­ hÚldum prentfrelsinu Ý gÝslingu 15 d÷gum of lengi, sag­i Hugo Black hŠstarÚttardˇmari og bŠtti vi­:

Me­ prentfrelsisßkvŠ­um stjˇrnarskrßrinnar veittu h÷fundar hennar frjßlsum fj÷lmi­lum ■ß vernd sem ■eir ver­a a­ njˇta til a­ rŠkja grundvallarhlutverk sitt Ý lř­rŠ­isskipan okkar. Fj÷lmi­lum var Štla­ a­ ■jˇna fˇlkinu, ekki stjˇrnv÷ldum. Vald rÝkisins til a­ ritsko­a fj÷lmi­la var afnumi­ til a­ tryggja ■eim varanlegt frelsi til a­ gagnrřna stjˇrnv÷ld. Fj÷lmi­lum var veitt vernd svo ■eir gŠtu afhj˙pa­ leyndarmßl stjˇrnvalda og upplřst fˇlki­. A­eins frjßlsir og ˇheftir fj÷lmi­lar eru ■ess megnugir a­ afhj˙pa blekkingar stjˇrnvalda.“ [MÝn ■ř­ing, ŮG.] 

Sk÷mmu fyrir ■ingkosningarnar 2017 fengu bankamenn framgengt l÷gbanni gegn Stundinni sem haf­i birt upplřsingar ˙r leknum g÷gnum um meint innherjavi­skipti formanns SjßlfstŠ­isflokksins Ý hruninu. HÚra­sdˇmur ReykjavÝkur synja­i 2. febr˙ar s.l. ÷llum kr÷fum Glitnis HoldCo Ý mßlinu og haf­i ■ß haldi­ prentfrelsinu Ý gÝslingu frß ■vÝ um mi­jan oktˇber. Og n˙ hefur HŠstirÚttur teki­ sÚr marga mßnu­i enn til a­ fjalla um mßli­. Afsta­a sumra hŠstarÚttardˇmara til prentfrelsis Štti ■ˇ varla a­ koma neinum ß ˇvart enda hefur einn dˇmarinn nřlega h÷f­a­ mei­yr­amßl gegn fv. dˇmara Ý rÚttinum. Hvar annars sta­ar skyldu hŠstarÚttardˇmarar standa Ý mßlaferlum hver vi­ annan? Hvergi ß bygg­u bˇli – nema ß ═slandi. ╔g held Úg viti hva­ Ëlafi Jˇhannessyni hef­i fundizt um ■essa dˇmara o.fl.

FrÚttabla­i­, 31. maÝ 2018.


Til baka