Hnignun? Nei, niurrif

Flestir slendingar hafa mann fram af manni treyst v a geta gengi t fr lri sem gefnum hlut. Samt lri n va undir hgg a skja, jafnvel Bandarkjunum og Evrpu. Bandarkin og Sviss voru einu lrisrki heimsins egar Jn Sigursson forseti og flagar hans ttu hggi vi Trampe greifa jfundinum Lra sklanum vi Lkjargtu 1851. Lri er brothtt, lkt og harnaur unglingur.

Skoum tlurnar. rin milli stra 1918-1939 voru lrisrki heimsins aeins 25 a tlu. sari heimsstyrjldinni miri 1943 voru lrisrki Evrpu aeins fimm: Bretland, rland, sland, Svj og Sviss skv. flokkun stjrnmlafringa. hld eru um hvort Sviss eigi heima hpnum ar e svissneskar konur fengu ekki kosningarrtt fyrr en 1971. Finnland telst ekki hafa teki upp lri fyrr en 1944.

Lrisrkin voru orin 35 a tlu 1960 og 90 um aldamtin 2000. fyllti v tpur helmingur allra rkja heimsins flokk lrisrkja. Eftir a tk a halla undan fti. Fr aldamtum hefur ltil sem engin fjlgun tt sr sta hpi lrisrkja. Lri vk a verjast. ess sjst merki jafnvel innan Evrpusambandsins ar sem Plland og Ungverjaland dara vi frvik fr skoruu lri, frvik sem samrmast varla framhaldandi veru eirra ESB og leggja v mikinn vanda sambandi. Bandarkin, fyrrum forusturki hins frjlsa heims, eru n frjlsu falli ef lrisvsitlur stjrnmlafringa eru hafar til marks.

Freedom House er bandarsk stofnun sem hefur kortlagt lri um heiminn fr 1972. Bandarkin og Norurlnd voru meal frra landa sem Freedom House veitti fullt hs stiga fyrir lri r fram af ri allar gtur fr 1972. Finnland, Noregur og Svj ba enn vi fullt hs stiga, 100 stig af 100 mgulegum, en Danmrk hefur sustu tv r sigi niur 97 stig vegna blrar meferar innflytjendum. Lrisvsitalan tekur mi af mrgum ttum ar e lri snst ekki bara um frjlsar kosningar o..h. heldur hangir margt anna sptunni, t.d. veldi hagsmunahpa, fjrmgnun stjrnmlastarfsemi, misvgi atkva, mefer minnihlutahpa, agangur a upplsingum o.m.fl.

sland bj vi fullt hs stiga fr 1972 ar til hittifyrra a Freedom House lkkai lriseinkunn slands fyrst 97 stig og san 95 stig skv. glnrri skrslu. Hnignun lris hr heima sem margir hafa vara vi undangengin r mlist n aljlegum samanburartlum. Hnignandi lri skv. viurkenndum mlingum stjrnmlafringa er alvarlegur litshnekkir fyrir landi. Lklegt virist a lriseinkunnin sem Freedom House gefur slandi haldi fram a lkka ef Alingi heldur fram a vanvira niurstu jaratkvagreislunnar 2012 um nja stjrnarskr.

Freedom House lkkai lriseinkunn Bandarkjanna niur fyrir 100 ri 2010. a var ri sem Hstirttur Bandarkjanna rskurai a engar hmlur mtti lengur leggja fjrframlg til stjrnmlamanna og flokka. Peningar tku vldin boi Hstarttar. San hefur lriseinkunn Bandarkjanna lkka smm saman og fll fyrra r 89 86 sem er nsti br vi Plland (85). ll Vestur-Evrpulnd og m.a.s. nokkur fv. kommnistalnd, . m. Eistland og Lettland, stta n af hrri lriseinkunn en Bandarkin og a gera einnig tv Afrkulnd, Grnhfaeyjar og Mritus.

Vandinn hefur gerzt forsetat Donalds Trump sem hefur n stai eitt r. Vandanum er lst nrri bk eftir tvo stjrnmlafriprfessora Harvard-hskla, Steven Levitsky og Daniel Ziblatt. Bk eirra heitir How Demcracies Die (Hvernig lrisrki la undir lok). ar lsa hfundarnir fjrum andlrislegum einkennum stjrnmlaleitoga sem eir telja a lri geti stafa gn af. Httumerkin eru sem sagt fjgur:

1)   Andlrislegir leitogar gera lti r leikreglum lrisins.

2)   eir draga lgmti andstinga sinna efa og hta jafnvel a lta fangelsa .

3)   eir umbera ofbeldi og hvetja jafnvel til ess.

4)   eir rast gegn mlfrelsi og fjlmilum.

Levitsky og Ziblatt lsa eirri skoun a forustumenn lrisrkja urfi a standast ll prfin fjgur, hvert og eitt. eir telja a aeins einn forsetaframbjandi stru flokkanna tveggja Bandarkjunum s.l. 100 r hafi falli einu essara prfa. a var Richard Nixon sem fll 4. prfinu v hann tti trekuum tistum vi fjlmila. .

N er ldin nnur segja eir Levitsky og Ziblatt v Donald Trump fellur llum prfunum fjrum. eir taka sama streng og Timothy Snyder prfessor Yale-hskla gerir bk sinni On Tyranny (Um harstjrn) ar sem hann lsir hrollvekjandi hlistum ntmans vi rin milli stra, 1918-1939. Vi lifum hugavera og httulega tma.

Frttablai, 25. janar 2018.


Til baka