Hva­ ger­um vi­ rangt?

ReykjavÝk – Brennandi spurningar leita svars um ■essi jˇl og ßramˇt ■ar e­ okkar heimshluti er n˙ Ý uppnßmi. Evrˇpa hefur b˙i­ vi­ samfelldan fri­ frß strÝ­slokum 1945 ef undan er skilinn ˇfri­urinn ß Balkanskaga eftir upplausn J˙gˇslavÝu 1990-1992. BandarÝkin hafa einnig b˙i­ vi­ fri­ heima fyrir ef ßrßsin ß New York og Washington 11. september 2001 er undan skilin. BandarÝkjamenn hafa ■ˇ řmsa hildi hß­ fjarri heimah÷gum ■ennan tÝma me­ misj÷fnum ßrangri og vi­ minnkandi or­stÝr. Ůeir ßttu ßsamt ESB veg og vanda af samfelldum fri­i Ý Evrˇpu frß strÝ­slokum 1945, lengsta fri­arskei­i ßlfunnar um aldir, ßsamt frekari framsˇkn lř­rŠ­is eftir hrun komm˙nismans Ý SovÚtrÝkjunum og Austur-Evrˇpu 1989-1991.

┴rin frß 1945 hafa ekki a­eins veri­ fri­artÝmi Ý Evrˇpu og AmerÝku heldur einnig stˇrfellt framfaraskei­ hvernig sem ß er liti­. Tekjur ß mann Ý Evrˇpu hafa nŠstum fjˇrfaldazt frß 1960 og ■refaldazt Ý BandarÝkjunum lÝkt og Ý heiminum ÷llum. Ůa­ tekur n˙tÝmafˇlk ■vÝ bara ■rjß e­a fjˇra mßnu­i a­ afla tekna sem kostu­u forfe­ur okkar og mŠ­ur heils ßrs fyrirh÷fn 1960. Evrˇpa hefur dregi­ ß BandarÝkin. Me­alŠvi Evrˇpumanna var hßlfu ßri skemmri en me­alŠvi BandarÝkjamanna 1960 og er n˙ or­in tveim ßrum lengri. Ůjˇ­verjar voru a­ me­altali 2-3 cm lŠgri Ý loftinu en hvÝtir BandrÝkjamenn 1960 og eru n˙ 2-3 cm hßvaxnari.

Hverju sŠtir ■essi vi­sn˙ningur? NŠrtŠk skřring er a­ kj÷rum almennings er jafnar skipt Ý Evrˇpu en Ý BandarÝkjunum. Velfer­arkerfi Ůřzkalands og annarra Evrˇpulanda er lengra ß veg komi­ en velfer­arkerfi BandarÝkjanna sem sŠtir fram ß ■ennan dag linnulausum ßrßsum af hßlfu ˇvinveittra afla ß vettvangi stjˇrnmßlanna.

Ůar til nřlega hirtu margir lÝtt um skiptingu au­s og tekna. Tertan skiptir ÷llu mßli, s÷g­u menn keikir, en skipting hennar er aukaatri­i. Ůar til fyrir fßeinum ßrum ■ˇtti Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD) Ý ParÝs ekki vert a­ birta sta­t÷lur um tekjuskiptingu Ý a­ildarl÷ndum sÝnum. Enn Ý dag birta al■jˇ­astofnanir engar t÷lur um eignaskiptingu, en ■a­ gera n˙ a­rir undir forustu franska hagfrŠ­ingsins Thomas Piketty. T÷lur um eignaskiptingu eru sums sta­ar feimnismßl vegna ■eirra eigna sem au­menn hafa fali­ Ý skattaskjˇlum eins og Panama og eru n˙ fyrst a­ lÝta dagsins ljˇs Ý bo­i kjarka­ra uppljˇstrara. Faldar eignir skekkja t÷lur um skiptingu.

Hugmyndin um a­ skipting au­s og tekna skipti ekki mßli var a­ mßli­ snerist um ÷fund. Menn s÷g­u: Marka­sb˙skapur kallar ß au­menn og fjßrfesta og vi­ skulum fagna ■eim frekar en a­ amast vi­ ■eim. En allt hefur sÝn takm÷rk. Ef misskipting gengur of langt gengur h˙n fram af fj÷lda fˇlks.

Byrjum Ý BandarÝkjunum. Hlutdeild rÝkasta hundra­shluta bandarÝskra heimila Ý ■jˇ­artekjum, ■.e. ■ess 1% heimilanna sem hŠstar h÷f­u tekjurnar fyrir skatt, var 20% 1920-1930, og ■ß skall heimskreppan ß. SÝ­an minnka­i hlutdeild rÝkasta hundra­shlutans smßm saman Ý 10% 1970-1980, sumpart Ý krafti velfer­arl÷ggjafar a­ evrˇpskri fyrirmynd. Au­menn lÚtu ekki bjˇ­a sÚr slÝka lei­rÚttingu. RÝkasti hundra­shlutinn vestra tekur n˙ aftur til sÝn 20% af ■jˇ­artekjunum og stefnir hŠrra. Tugir milljˇna BandarÝkjamanna sitja eftir me­ sßrt enni­ einkum til sveita og binda vonir sÝnar um betri tÝ­ vi­ Trump forseta.

Af Bretlandi er svipa­a s÷gu a­ segja. Ůar minnka­i hlutdeild rÝkasta hundra­shluta heimilanna ˙r 20% af ■jˇ­artekjum 1920-1930 Ý 6% 1970-1980 og hefur sÝ­an aukizt aftur Ý 14%. Margir Bretar, einkum utan borganna, telja sig hafa or­i­ undir Ý barßttunni um brau­i­ og ■eir ■÷kku­u fyrir sig me­ ■vÝ a­ grei­a atkvŠ­i me­ ˙tg÷ngu Breta ˙r ESB. Svipu­ ■rˇun hefur ßtt sÚr sta­ vÝ­a annars sta­ar um ßlfuna ■ˇtt sveiflurnar ■ar sÚu minni en Ý BandarÝkjunum og Bretlandi.

Danm÷rk er undantekningin sem sannar regluna. Ůar hefur hlutdeild rÝkasta hundra­shluta heimilanna minnka­ hŠgt og bÝtandi ˙r 13% af ■jˇ­artekjum 1920-1930 Ý 6% n˙. Danir skilja a­ skipting tertunnar skiptir mßli.

═ BandarÝkjunum rÝkir n˙ tilfinnanlegt ˇfremdarßstand. AlrÝkisstjˇrnin greiddi m÷rgum starfsm÷nnum sÝnum ekki laun fyrir jˇlin vegna grei­slust÷­vunar. Vir­uleg dagbl÷­, sagnfrŠ­ingar, stjˇrnmßlafrŠ­ingar o.fl. lÝkja Trump forseta vi­ Hitler og M˙ssˇlÝni. Bretland stendur einnig frammi fyrir miklu raski ef landi­ yfirgefur ESB Ý marz n.k. ßn samnings sem myndi tryggja slÚtt og felld umskipti. Frakkar mˇtmŠla rÝkisstjˇrn Macrons forseta me­ hßreysti helgi eftir helgi. MˇtmŠlendurnir koma einkum frß ■eim hlutum landsins ■ar sem fˇlkinu hefur fŠkka­ mest. Ůannig getum vi­ fari­ land ˙r landi. Ůau sem telja sig hafa or­i­ undir heimta lei­rÚttingu sinna mßla. Ůa­ sem vi­ ger­um rangt var a­ leyfa misskiptingunni a­ ganga of langt.

Laun■egasamt÷kin hÚr heima Štla a­ heimta lei­rÚttingu ß nřja ßrinu. Ůau segja: Hinga­ og ekki lengra. N˙ er komi­ a­ okkur a­ taka til snŠ­ings, hugsa ■au, svo Úg vitni til afrÝsks mßltŠkis sem er Štta­ af slÚttunum ■ar sem ljˇnin berjast um brß­ina. Laun■egasamt÷kin hafa afl til ■ess lÝkt og fyrr enda hefur vinnul÷ggj÷fin Ý landinu sta­i­ ˇbreytt frß 1938.

FrÚttabla­i­, 27. desember 2018.


Til baka