J÷fnu­ur, lÝf og heilsa

ReykjavÝk – Hva­ skyldu Brussel, Hamborg, London, Stokkhˇlmur og VÝn eiga sameiginlegt? Ůessar fimm borgir eru ß lista hagstofu Evrˇpusambandsins (Eurostat) yfir tÝu rÝkustu svŠ­i Nor­ur-Evrˇpu. London lei­ir listann. ┴ hinn bˇginn eru nÝu af tÝu fßtŠkustu svŠ­um Nor­ur-Evrˇpu ÷ll Ý Bretlandi, ■ˇ ekki Skotlandi. HÚr er h˙n lifandi komin ein helzta skřringin ß ■vÝ hvers vegna 52% brezkra kjˇsenda kusu ˙tg÷ngu ˙r ESB (Brexit) Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 2016. Kjˇsendur sem t÷ldu sig hafa or­i­ undir Ý barßttunni um brau­i­ ßkvß­u a­ rÝsa upp gegn rÝkisstjˇrn ═haldsflokksins sem efndi til atkvŠ­agrei­slunnar til a­ reyna a­ fri­a ˇstřrilßta ESB-andstŠ­inga Ý ■ingflokknum. LandlŠg misskipting au­s og tekna Ý Bretlandi utan Skotlands hefur gert London a­ rÝkasta bletti ßlfunnar me­an landsbygg­in hefur seti­ ß hakanum. Ůessa misvŠgis gjalda Bretar n˙ me­ pˇlitÝskri upplausn og ˇvissu um framhaldi­ sem enn sÚr ekki fyrir endann ß. ═ ■essu ljˇsi er vert a­ sko­a sjßlfstŠ­is■rß margra Skota.  

Heilbrig­ist÷lur bera vitni. LanglÝfi Ý Bretlandi stˇ­ Ý sta­ frß 2011 til 2016. Ůa­ hefur ekki gerzt ■ar ß­ur.

Svipa­a s÷gu er a­ segja um sigur Donalds Trump Ý forsetakosningunum Ý BandarÝkjunum 2016. Ůar Ý landi stˇ­ kaupmßttur launa Ý sta­ um langt ßrabil ■ˇtt forstjˇrar fyrirtŠkja sk÷mmtu­u sÚr sÝfellt hŠrri laun. Forstjˇralaun nßmu a­ jafna­i tuttuguf÷ldum launum venjulegs verkafˇlks 1965 og 312-f÷ldum me­allaunum 2017.

Hva­ gera menn ■ß? Ůeir fleygja Mˇlˇtov-kokkteilum ˙r kj÷rklefanum, sag­i kvikmyndager­arma­urinn Michael Moore sem spß­i Trump sigri einn ÷rfßrra. Trump var ■eirra Mˇlˇtov. Fylgi Trumps um landi­ var mest ■ar sem rei­in var mest og ■ar sem mest var um ˇtÝmabŠr dau­sf÷ll Ý ÷rvŠntingu af v÷ldum lyfjanotkunar, faraldurs sem kosta­i 72.000 mannslÝf Ý BandarÝkjunum Ý fyrra.

Enn bera heilbrig­ist÷lur vitni. LanglÝfi Ý BandarÝkjunum drˇst saman 2015 og 2016. Ef Ý ljˇs kemur a­ me­alŠvi BandarÝkjamanna hÚlt ßfram a­ styttast 2017, ■ß ver­ur ■a­ Ý fyrsta sinn sÝ­an Ý fyrri heimsstyrj÷ldinni 1914-1918 a­ me­alŠvi BandarÝkjamanna styttist ■rj˙ ßr Ý r÷­. Vi­ bŠtist a­ munurinn ß langlÝfi ˇlÝkra ■jˇ­fÚlagshˇpa er mikill og vaxandi. BandarÝskir hßtekjumenn lifa n˙ a­ jafna­i 10 ßrum (konur) til 15 ßrum (karlar) lengur en fˇlk me­ lßgar tekjur.

Margt bendir til a­ ═sland hafi lßti­ berast ß svipa­ar slˇ­ir og BandarÝkin og Bretland. Samt÷k atvinnulÝfsins verjast n˙ kaupkr÷fum laun■ega m.a. me­ ■vÝ a­ benda ß a­ j÷fnu­ur Ý tekjuskiptingu ß ═slandi mŠlist n˙ aftur meiri en annars sta­ar ß OECD-svŠ­inu. Atbur­ir sÝ­ustu ßra vekja ■ˇ tortryggni um opinberar t÷lur um tekjuskiptingu ■ar e­ fjßrmagnstekjur a­rar en vaxtatekjur eru ekki enn teknar me­ Ý reikninginn. Vi­ bŠtist a­ mikill fj÷ldi Ýslenzkra nafna (600!) sem fannst Ý Panama-skj÷lunum bendir til a­ miklar eignir margra ═slendinga sÚu faldar einnig Ý ÷­rum skattaskjˇlum, t.d. ß Křpur, auk ■ess sem fyrir liggur a­ enginn ■ykist vita hva­ var­ um hrun■řfi­ ˙r b÷nkunum og tekjurnar sem „eigendur“ ■ess hafa af ■vÝ.

Laun al■ingismanna hŠkku­u um 111% frß 2011 til 2018 me­an ver­lag hŠkka­i um 26%. Laun sumra bŠjarstjˇra Ý litlum sveitarfÚl÷gum eru hŠrri en laun borgarstjˇranna Ý London, ParÝs og New York. Me­allaun forstjˇra fyrirtŠkja sem eru skrß­ Ý Kauph÷llinni nema 17-f÷ldum lßgmarkslaunum sem er mun hŠrra hlutfall en ß­ur. Allt bendir ■etta til aukinnar tilŠtlunarsemi af hßlfu sjßlft÷kusveitanna sem telja sÚr ekki lengur fŠrt a­ una vi­ launahlutf÷ll fyrri tÝ­ar og segja lÝkt og John F. Kennedy sag­i for­um til a­ vara vi­ ˇjafna­arm÷nnum: Mitt er mitt, vi­ semjum um hitt.  

Og enn bera heilbrig­ist÷lur vitni. Me­alŠvi ═slendinga stˇ­ Ý sta­ frß 2012 til 2016 ■ˇtt barnadau­i hÚldi ßfram a­ minnka skv. upplřsingum Al■jˇ­aheilbrig­isstofnunarinnar. Ůa­  gerist sjaldan um okkar daga a­ ŠvilÝkur haldist ˇbreyttar Ý fj÷gur ßr. SlÝkt hefur gerzt a­eins tvisvar ß­ur ß ═slandi. HÚr lengdust Švir manna ˙r 30 ßrum 1860-1870 Ý 73,4 ßr 1960 og sÝ­an upp Ý 82,5 ßr 2012 og 2016. ĂvilÝkurnar minnku­u lÝtillega eftir a­ sÝldin hvarf 1967-1968 e­a ˙r 73,8 ßrum 1967 Ý 73,6 ßr 1971. ĂvilÝkurnar drˇgust aftur saman eftir a­ ver­bˇlgan var barin ni­ur ˙r hŠstu hŠ­um eftir 1983 e­a ˙r 77,6 ßrum 1984 ni­ur Ý 77,1 ßr 1988. ═ ■essu ljˇsi vir­ist nŠrtŠkt a­ kenna eftirk÷stum hrunsins um ˇbreyttar ŠvilÝkur 2012-2016. Hruni­ vir­ist hafa spillt heilsu manna og langlÝfi og ekki bara efnahag.

Enn er lÝti­ vita­ um muninn ß ŠvilÝkum ˇlÝkra ■jˇ­fÚlags- og tekjuhˇpa ß ═slandi. Ůar er verk a­ vinna.  

 

FrÚttabla­i­, 8. nˇvember 2018.


Til baka