Svo breg­ast krosstrÚ

╔g hef lřst ■vÝ ß­ur ß ■essum sta­ hversu halla­ hefur ß lř­rŠ­i um heiminn frß aldamˇtum, einnig Ý okkar heimshluta. Steininn tˇk ˙r ■egar Freedom House sem hefur kortlagt fram■rˇun lř­rŠ­is Ý heiminum um langt skei­ ßkva­ fyrir nokkru a­ lŠkka lř­rŠ­iseinkunn BandarÝkjanna. R÷kin fyrir lŠkkuninni eru m.a. g÷llu­ kj÷rdŠmaskipan sem bjagar ˙rslit kosninga, h÷mlulaus fjßrframl÷g fyrirtŠkja til stjˇrnmßlamanna og flokka, ■rßtefli ß ■ingi, nřir vitnisbur­ir um kyn■ßttamisrÚtti o.fl.

Ůegar landi­ sem hßlf heimsbygg­in hefur liti­ upp til sem „lei­toga hins frjßls heims“ allar g÷tur frß 1945 telst ekki lengur vera fullbur­a lř­rŠ­isrÝki, ■urfa menn a­ staldra vi­. BandarÝkin voru eina lř­rŠ­isrÝki heimsins fram til 1850 ■egar byltingar brutust ˙t Ý Evrˇpu og voru bar­ar ni­ur en leiddu smßm saman af sÚr ˙tbrei­slu lř­rŠ­is einnig ■ar. Frß 1945 til aldamˇtanna 2000 fj÷lga­i lř­rŠ­isrÝkjum upp Ý 90 sem var ■ß nŠstum helmingur allra rÝkja heimsins. SÝ­an laust eftir aldamˇtin hefur fj÷lgunin ■ˇ st÷­vazt. Jafnvel Pˇlland og Ungverjaland, a­ildarl÷nd ESB, ÷gra n˙ lř­rŠ­i og mannrÚttindum. Vonin um a­ g÷mlu sovÚtlř­veldin tŠkju upp lř­rŠ­i eftir fall komm˙nismans ■ar um 1990 brßst ef EystrasaltsrÝkin ■rj˙, Eistland, Lettland og Lithßen, eru ein undanskilin. Hva­ kom fyrir?

HÚr langar mig Ý ÷rstuttu mßli a­ lřsa samhenginu milli misskiptingar og hnignandi lř­rŠ­is.

Aukinn ˇj÷fnu­ur Ý tekjuskiptingu Ý BandarÝkjunum tengist ■eim ■ßttum sem Freedom House tilgreinir sem r÷k fyrir lŠkkun lř­rŠ­iseinkunnar landsins. Ţmsir hagfrŠ­ingar hafa kortlagt aukinn ˇj÷fnu­ Ý BandarÝkjunum og annars sta­ar, m.a. franski prˇfersorinn Thomas Piketty sem birti ni­urst÷­ur sÝnar Ý rˇma­ri mets÷lubˇk 2015. Stiklum ß stˇru. Hlutdeild 1% tekjuhŠstu heimilanna Ý BandarÝkjunum tv÷falda­ist ˙r 10% 1960-1970 upp Ý 20% 2013. Hlutdeild 0.1% tekjuhŠstu heimilanna ■ar Ý landi ■refalda­ist og vel ■a­ ˙r 3% Ý 10% ß sama tÝma. Ekkert Vestur-Evrˇpuland Ý kemst nßlŠgt BandarÝkjunum a­ ■essu leyti ■ˇtt misskipting hafi einnig ßgerzt Ý Evrˇpu. Aukin misskipting veikir lř­rŠ­i ß řmsa vegu.

MisvŠgi atkvŠ­isrÚttar hneigist til a­ sljˇvga vi­nßm gegn ÷­ru misrÚtti. Stjˇrnmßlamenn sem nŠrast ß ranglßtri kj÷rdŠmaskipan ver­a smßm saman ˇnŠmir fyrir ranglŠti yfirh÷fu­ lÝkt og Ý sjßlfsv÷rn. MisvŠgi atkvŠ­isrÚttar vestra lřsir sÚr m.a. Ý gerˇlÝkum fj÷lda kjˇsenda a­ baki hverjum ■ingmanni Ý ÷ldungadeildinni, hlutdrŠgum reglum um skrßningu kjˇsenda sem bitna einkum ß bl÷kkum÷nnum og skakkri skiptingu landsins Ý kj÷rdŠmi sem ■ingmenn geta sjßlfir krukka­ Ý til a­ auka lÝkur ß eigin endurkj÷ri (e. gerrymandering). Tveir forsetar af ■rem frß ßrinu 2000 nß­u kj÷ri ■ˇtt helzti andstŠ­ingur ■eirra hlyti fleiri atkvŠ­i ß landsvÝsu.

Aukin misskipting hefur haldizt Ý hendur vi­ skarpari flokkadrŠtti, jafnvel Ý HŠstarÚtti BandarÝkjanna. ┌rskur­ur rÚttarins 2010 ■ess efnis a­ engin b÷nd megi leggja ß fjßrframl÷g fyrirtŠkja til stjˇrnmßlamanna og flokka fÚll eftir flokkslÝnum, fimm atkvŠ­i gegn fjˇrum, og veikti lř­rŠ­i­ me­ ■vÝ a­ tefla miklu valdi upp Ý hendur ÷rfßrra au­manna sem segja sÝfellt fleiri stjˇrnmßlam÷nnum fyrir verkum.

Aukin misskipting hefur einnig řtt undir ˙lf˙­ Ý stjˇrnmßlum, dregi­ ˙r kosninga■ßttt÷ku og veitt vatni ß myllu lygalaupa. Ůessi ■rˇun hefur haldizt Ý hendur vi­ ■r÷nga st÷­u margra menntastofnana og annarrar almanna■jˇnustu og einnig vi­ kyn■ßttamisrÚtti sem sřnir fß merki um undanhald. Vir­ingarleysi fyrir sta­reyndum (e. alternative facts) og beinar lygar gegndu miklu hlutverki Ý forsetakj÷rinu Ý nˇvember s.l. og gera enn svo stjˇrnmßlalÝf landsins leikur n˙ ß rei­iskjßlfi. Ůetta skiptir mßli ■vÝ heillarÝkt lř­rŠ­i ˙theimtir vir­ingu fyrir sta­reyndum.  

Abraham Lincoln BandarÝkjaforseti 1861-1865 var sama sinnis. Hann sag­i (Ý ■ř­ingu minni): „╔g hef bjargfasta tr˙ ß ■jˇ­inni. SÚ henni sag­ur sannleikurinn er hŠgt a­ rei­a sig ß a­ h˙n standist hverja raun. Íllu skiptir a­ bera raunverulegar sta­reyndir ß bor­, og bjˇr.”

Haldi misskipting ßfram a­ ßgerast vir­ast framfarahorfur lř­rŠ­is ekki bjartar Ý BandarÝkjunum og annars sta­ar. Ůennan vÝtahring ver­ur a­ rj˙fa me­ ■vÝ a­ sn˙a misskiptingunni vi­ m.a. me­ ■vÝ a­ leysa stjˇrnmßlamenn og flokka ˙r kŠfandi fa­mlagi au­manna og hagsmunahˇpa. Betri stjˇrn fjßrmßla rÝkisins myndi einnig hjßlpa. Ătla ver­ur a­ BandarÝkin standist ■essa raun.

┴n nau­synlegra umbˇta er hŠtt vi­ a­ misskipting haldi ßfram a­ brei­ast ˙t lÝkt og illgresi og undanhald lř­rŠ­is byrji me­ lÝku lagi a­ brei­ast ˙t eins og smit. Ef BandarÝkin breg­ast lř­rŠ­inu kann ÷­rum ■jˇ­um a­ finnast ˇhŠtt a­ fara eins a­. Fari svo ■arf Evrˇpa a­ rÝsa upp og sřna umheiminum fram ß kosti rÚttlßtrar skiptingar au­s og tekna. Betra og heillavŠnlegra vŠri a­ BandarÝkjunum og Evrˇpu au­na­ist sem fyrr a­ vinna verkin hli­ vi­ hli­ og la­a ÷nnur l÷nd a­ lř­rŠ­i og mannrÚttindum.

FrÚttabla­i­, 25. maÝ 2017.


Til baka