Lř­rŠ­i gegn forrÚttindum

Allar g÷tur frß strÝ­slokum 1945 til ßrsins 1990 voru lř­rŠ­isrÝki heimsins fŠrri en einrŠ­isrÝkin. Ůetta voru ßr kalda strÝ­sins ■ar sem lř­rŠ­isrÝki og einrŠ­isrÝki tˇkust ß um hugi og hj÷rtu heimsbygg­arinnar og um yfirrß­ og veitti řmsum betur. Tafli­ snerist vi­ ■egar SovÚtrÝkin hrundu um 1990. Lř­rŠ­isrÝkjum tˇk ■ß a­ fj÷lga hratt.

Sta­an er ■essi: Lř­rŠ­isrÝkin Ý heiminum eru n˙ tŠplega 100 en voru um 50 ßri­ 1989. EinrŠ­isrÝkin eru um 20 talsins en voru um 50 ßri­ 1989. FßrŠ­isrÝkin sem liggja einhvers sta­ar mitt ß milli einrŠ­is og lř­rŠ­is skv. flokkun stjˇrnmßlafrŠ­inga eru n˙ r÷sklega 50 lÝkt og 1989. Frß 2010 hefur einrŠ­isrÝkjum haldi­ ßfram a­ fŠkka. FßrŠ­isrÝkjum hefur fj÷lga­ a­ sama skapi. Fj÷ldi lř­rŠ­isrÝkja hefur ■vÝ sta­i­ Ý sta­ frß 2010.

Lř­rŠ­i ß n˙ Ý v÷k a­ verjast a­ lokinni tveggja ßratuga sigurg÷ngu um heiminn 1990-2010. Ůrˇun stjˇrnmßla Ý R˙sslandi og flestum su­urrÝkjum SovÚtrÝkjanna sßlugu eftir fall komm˙nismans hefur t.d. valdi­ vonbrig­um, einkum ■eim sem hÚldu a­ R˙ssar og nßgrannar ■eirra Ý su­ri myndu lÝkt og EystrasaltsrÝkin taka upp lř­rŠ­i auk marka­sb˙skapar eftir 1990. N˙ sjß menn a­ lř­rŠ­i ■ar eystra lŠtur ß sÚr standa.

Vi­ bŠtist a­ marka­sb˙skapur Ý okkar heimshluta nřtur n˙ ekki lengur sama trausts og s÷mu vi­urkenningar og hann ger­i ß­ur ■ar e­ bankahremmingar sÝ­ustu ßra hafa grafi­ undan tiltr˙ almennings. KapÝtalistar komu ˇor­i ß kapÝtalismann. Aukinn ˇj÷fnu­ur lag­ist ß s÷mu sveif. Og n˙ hefur ■a­ bŠtzt vi­ a­ lř­rŠ­i ß undir h÷gg a­ sŠkja jafnvel ■ar sem sÝzt skyldi – Ý sjßlfum BandarÝkjunum, brjˇstv÷rn lř­rŠ­isins frß strÝ­slokum 1945.

T÷lur Gallups um traust tala skřru mßli. Engin samfÚlagsstofnun Ý BandarÝkjunum nřtur n˙ minna trausts en ■ingi­ Ý Washington og hefur svo veri­ samfleytt frß 2010. A­eins 9% BandarÝkjamanna treysta n˙ ■inginu (var 42% 1973). Ůetta ■arf ekki a­ vera svona eins og sjß mß af ■vÝ a­ 73% BandarÝkjamanna segjast treysta hernum. R÷skur ■ri­jungur BandarÝkjamanna (36%) treystir HŠstarÚtti (var 49% 1975) og 36% treysta forsetanum (var 52% 1975). Ůverrandi traust hefur tŠrandi ßhrif ß samfÚlagi­ og smitar ˙t frß sÚr. SamfÚlagslÝmi­ losnar.

Nřlega birti Alan Krueger prˇfessor Ý Princeton-hßskˇla, fv. efnahagsrß­gjafi Baracks Obama forseta, rannsˇkn ■ar sem fram kemur a­ nÝundi hver bandarÝskur karlma­ur (11%) ß aldrinum 24-54 ßra hefur gefizt upp vi­ a­ leita sÚr a­ vinnu og er ■essi hˇpur ■vÝ ekki skrß­ur me­al atvinnulausra. NŠstum helmingur ■essa hˇps tekur verkjastillandi lyf a­ sta­aldri. Ůetta var ekki svona.

BandarÝkin fß ekki lengur hŠstu einkunn fyrir frelsi og lř­rŠ­i hjß Freedom House sem kortleggur lř­rŠ­i um heiminn. Lawrence Lessig, lagaprˇfessor Ý Harvard-hßskˇla, lřsti vandanum vel Ý fyrirlestri Ý hßtÝ­asal Hßskˇla ═slands fyrr Ý vikunni. Fjßrsterkir a­ilar hafa mikil ßhrif ß val frambjˇ­enda flokkanna, einkum eftir a­ HŠstirÚttur BandarÝkjanna ruddi ˙r vegi hamlandi l÷gum um hßmarksframl÷g til stjˇrnmßlastarfsemi 2010. BandarÝskir ■ingmenn ney­ast til a­ heg­a sÚr eins og keyptir ■jˇnar styrkveitenda. Tveir af hverjum 10.000 BandarÝkjam÷nnum veita stjˇrnmßlam÷nnum umtalsver­a fjßrstyrki. Kjˇsendur fß ■vÝ a­eins a­ velja ß milli frambjˇ­enda sem fßeinir au­menn hafa Ý reyndinni stillt upp. A­rir frambjˇ­endur koma ekki til ßlita. Fˇlki­ fŠr a­ kjˇsa, jß, en forrÚttindastÚttin velur frambjˇ­endurna. Ůannig var ■etta einnig Ý SovÚtrÝkjunum, og ■annig er ■etta Ý ═ran ■ar sem klerkarnir velja frambjˇ­endur og Ý Hong Kong ■ar sem komm˙nistastjˇrnin Ý Beijing velur frambjˇ­endur eins og Lessig lřsti Ý fyrirlestri sÝnum. Jane Mayer, bla­ama­ur ß New Yorker, kortleggur vandann Ý nřrri bˇk, Dark Money.

Frjßlsar kosningar tryggja ekki ˇskora­ lř­rŠ­i ef forrÚttindahˇpar rß­a vali frambjˇ­enda. Styrmir Gunnarsson fv. ritstjˇri Morgunbla­sins lřsti vandanum vel ■egar hann sag­i a­ ■a­ „jafngilti pˇlitÝsku sjßlfsmor­i a­ rÝsa upp gegn handhafa kvˇta ß landsbygg­inni“ (Umsßtri­, bls. 206). ═ ■essu ljˇsi ■arf a­ sko­a andst÷­u t.d. Morgunbla­sins n˙ gegn sta­festingu nřju stjˇrnarskrßrinnar sem kve­ur ß um afnßm řmissa forrÚttinda, m.a. me­ ßkvŠ­um um au­lindir Ý ■jˇ­areigu og jafnt vŠgi atkvŠ­a sem yfirgnŠfandi hluti kjˇsenda lřsti stu­ningi vi­ Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 2012. Vi­ ■urfum ÷ll a­ fß a­ sitja vi­ sama bor­.

Ůa­ er ßlitshnekkir fyrir BandarÝkin a­ Freedom House gefur landinu ekki lengur hŠstu einkunn fyrir frelsi og lř­rŠ­i. HŠtt er vi­ a­ einkunn ═slands muni einnig falla, og ■ß um lei­ ßlit ═slands me­al annarra ■jˇ­a, nema Al■ingi sta­festi nřju stjˇrnarskrßna eftir kosningar svo sem PÝratar og a.m.k. ■rj˙ ÷nnur frambo­ leggja ■unga ßherzlu ß. Kjˇsendur hafa mßli­ n˙ Ý hendi sinni.

 

FrÚttabla­i­, 27. oktˇber 2016.


Til baka