Lř­rŠ­i lifir ß ljˇsi

Washington Post breyttist ˙r hˇglßtu sta­arbla­i Ý heimsbla­ ßrin eftir 1970 ■egar uppljˇstranir bla­sins fyrst um gang strÝ­sins Ý VÝetnam og sÝ­an um l÷gbrot Nixons forseta og manna hans leiddu til afsagnar forsetans. Bla­i­ ß sÚr merka s÷gu sÝ­an ■ß eins og Hollywood-leikstjˇrinn Steven Spielberg lřsir Ý nřrri kvikmynd, The Post.

Nřr eigandi tˇk vi­ bla­inu 2013. Hann er bˇksali og heitir Jeff Bezos, stofnandi Amazon.com. Hann er n˙ einn rÝkasti ma­ur heims. Bla­i­ birtir nř einkunnaror­ undir bla­hausnum ß forsÝ­unni: Lř­rŠ­i deyr Ý dimmu. Uppt÷kin a­ einkunnaror­unum ßtti bla­ama­urinn Carl Bernstein sem ßsamt fÚlaga sÝnum Bob Woodward ßtti mestan ■ßtt Ý a­ lei­a fram sannleikann um l÷gbrot Nixons og manna hans ß sinni tÝ­. Bernstein sˇtti hugmyndina til Louis Brandeis hŠstarÚttardˇmara 1916-1939. Brandeis or­a­i s÷mu hugsun svo: „Birta … er bezta sˇtthreinsunarlyfi­“. Hann sag­i einnig: „Vi­ getum b˙i­ vi­ lř­rŠ­i Ý ■essu landi e­a vi­ sam■j÷ppun mikils au­s ß fßrra hendur, en vi­ getum ekki b˙i­ vi­ hvort tveggja Ý senn“. Bß­ar tilvitnanirnar hitta beint Ý mark.

╔g lřsti ■vÝ ß ■essum sta­ fyrir viku a­ Freedom House hefur lŠkka­ lř­rŠ­iseinkunn BandarÝkjanna smßm saman frß 2010 ■egar HŠstirÚttur landsins lÚtti ÷llum h÷mlum af fjßrframl÷gum til stjˇrnmßlastarfs me­ ■eim r÷kum a­ ■a­ sker­i mannrÚttindi au­manna a­ setja skor­ur vi­ getu ■eirra til a­ kaupa hylli stjˇrnmßlamanna. Me­ ■essum ˙rskur­i lag­i HŠstirÚttur stˇran stein Ý g÷tu lř­rŠ­is og kalla­i smßn yfir landi­, smßn sem hefur hla­i­ utan ß sig. Ůar haldast Ý hendur aukin misskipting og ˇfyrirleitni ■eirra sem ■rÝfast ß leynd, misrÚtti og misskiptingu. Einu Evrˇpul÷ndin sem hafa n˙ lŠgri lř­rŠ­iseinkunn en BandarÝkin skv. Freedom House eru Grikkland, Pˇlland, R˙menÝa, B˙lgarÝa, Ungverjaland, AlbanÝa, Svartfjallaland, GeorgÝa, ┌kraÝna, MoldavÝa, MakedˇnÝa, Kosˇvˇ, ArmenÝa, R˙ssland og AserbaÝdjan.

HŠttan sem ste­jar a­ lř­rŠ­inu ß okkar d÷gum er ekki blˇ­ugar byltingar me­ gamla laginu heldur hnignun e­a rÚttar sagt ni­urrif innan frß af v÷ldum lř­rŠ­islega kj÷rinna stjˇrnvalda. Nřleg dŠmi um ■etta skv. skřrslum Freedom House eru Ekvador, Filippseyjar, NÝkaragva, Per˙, Pˇlland, R˙ssland, Sri Lanka, Tyrkland, Ungverjaland, ┌kraÝna og Venes˙ela auk BandarÝkjanna.

T÷kum Venes˙elu sem var velmegandi lř­rŠ­isrÝki frß 1958 fram undir aldamˇt. Herforinginn Hugo Chßvez var kj÷rinn forseti landsins 1998 og sat Ý embŠtti til dau­adags 2013. Forsetinn s÷lsa­i undir sig Š meiri v÷ld, veikti dˇmskerfi­ og a­rar stofnanir samfÚlagsins og ■jarma­i a­ stjˇrnarandstŠ­ingum. Ůetta ger­ist Ý ˇ■÷kk kjˇsenda Ý ■eim skilningi a­ sko­anakannanir sřndu 1998 a­ 75% kjˇsenda t÷ldu lř­rŠ­i Švinlega vera bezta stjˇrnskipulagi­; a­eins 25% t÷ldu fßrŠ­i e­a einrŠ­i stundum geta ßtt rÚtt ß sÚr. Samt ■urfti lř­rŠ­i­ a­ lßta Ý minni pokann. Landi­ glÝmir n˙ vi­ miklar ■rengingar.

Íll vitum vi­ um hva­ lř­rŠ­i snřst enda mß segja a­ lř­rŠ­i hafi ekki lagt lei­ sÝna til ═slands fyrr en me­ heimastjˇrninni 1904. MÝn kynslˇ­ ßtti afa og ÷mmur sem ■ekktu ═sland ßn lř­rŠ­is af eigin raun og tˇku ■ßtt Ý sjßlfstŠ­isbarßttunni. Danm÷rk og ■ß um lei­ ═sland ■oka­ist frß einrŠ­i til lř­rŠ­is frß 1901 ■egar frjßlslyndir menn nß­u v÷ldum Ý danska ■inginu til 1915 ■egar Danm÷rk var­ fullbur­a lř­rŠ­isrÝki skv. vi­mi­um stjˇrnmßlafrŠ­inga n˙tÝmans.

Auki­ lř­rŠ­i snřst um a­ brjˇtast undan ofurvaldi fßrra ß stjˇrnmßlavettvangi, undan einrŠ­i e­a fßrŠ­i. Me­ lÝku lagi snřst aukin fj÷lhŠfni Ý efnahagslÝfinu um a­ brjˇtast undan ofurvaldi fßrra ß vettvangi efnahagsmßlanna. MßritÝus, eyrÝki­ Ý Indlandshafi sem er n˙ rÝkasta land AfrÝku, er dŠmi um ■etta. Ůar til fyrir einum mannsaldri rÚ­u sykurplantekrueigendur l÷gum og lofum Ý landinu Ý skjˇli eignarhalds ß nßtt˙ruau­lindinni sem var helzta gjaldeyristekjulind landsmanna. Ůegar MßritÝus breyttist Ý fer­amannaparadÝs var­ fer­a˙tvegurinn mikilvŠgasta gjaldeyrisuppsprettan og plantekrueigendurnir misstu taki­ sem ■eir h÷f­u ß­ur haft ß landinu. Fer­a˙tvegurinn er dreif­ur ß MßritÝus eins og vÝ­ast hvar, hann stunda m÷rg frekar lÝtil fyrirtŠki sem seilast yfirleitt ekki til mikilla ßhrifa Ý stjˇrnmßlum. Upprisa fer­a■jˇnustunnar sem h÷fu­atvinnuvegs ß MßritÝus reyndist ■vÝ lyftist÷ng undir lř­rŠ­i.

GegnsŠi er sˇtthreinsunarlyf, sag­i Louis Brandeis. GegnsŠi dregur ˙r spillingu ■vÝ h˙n ■rÝfst helzt Ý skjˇli leyndar. Allsherjar■ing Sameinu­u ■jˇ­anna ßlykta­i nřlega (2016) a­ rÚtt almennings til upplřsinga ß netinu beri a­ sko­a sem mannrÚttindi me­ ■eim r÷kum a­ frjßls a­gangur a­ upplřsingum efli vir­ingu fyrir mannrÚttindum og lř­rŠ­i og dragi ˙r misrÚtti og ranglŠti. Einmitt ■etta er hugsunin ß bak vi­ upplřsingafrelsisßkvŠ­in Ý nřju stjˇrnarskrßnni frß 2011 sem enn er geymd Ý frystigßmi Al■ingis.

GegnsŠi er ßfßtt ß ═slandi. Upplřsingum sem eiga brřnt erindi vi­ almenning er leynt Ý stˇrum stÝl. Nřtt dŠmi er l÷gbanni­ sem lagt var ß Stundina fyrir kosningar Ý haust og n˙ er tekizt ß um fyrir dˇmstˇlum. L÷gbanni­ er s÷mu Šttar og banni­ sem Nixon forseti lÚt leggja ß birtingu leyniskjala (Pentagon Papers) um strÝ­i­ Ý VÝetnam. Nixon og menn hans hˇtu­u a­ leggja bŠ­i New York Times og Washington Post Ý r˙st. Ůeim tˇkst ■a­ ekki ■ar e­ HŠstirÚttur BandarÝkjanna felldi banni­ ˙r gildi.

FrÚttabla­i­, 1. febr˙ar 2018.


Til baka