Lř­rŠ­i undir ßlagi

Grikkland gengur aftur, vagga lř­rŠ­isins.

Aristˇteles, grÝski heimspekingurinn (384-322 f.kr.), lřsti kostum lř­rŠ­is sem hann taldi ■ˇ ekki endilega vera skßstu stjˇrnskipun sem v÷l vŠri ß, ˇlÝkt Winston Churchill forsŠtisrß­herra Bretlands l÷ngu sÝ­ar. Lř­rŠ­i hefur einnig galla, sag­i Aristˇteles, einkum ■ann galla a­ fßtŠklingar eru mun fleiri en au­menn og geta ■vÝ beitt vŠgi atkvŠ­a til a­ s÷lsa undir sig eignir au­manna innan ramma laganna. Ůessa hŠttu er hŠgt a­ gir­a fyrir, sag­i Aristˇteles, me­ ■vÝ a­ halda misskiptingu innan hŠfilegra marka og draga ■annig ˙r freistingu fßtŠklinga til a­ rÝsa upp gegn rÝku fˇlki.

James Madison (1751-1836), einn af h÷fundum bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar frß 1787, var sama sinnis og Aristˇteles um kosti og galla lř­rŠ­is, en Madison lag­i fram a­ra lausn vandans. Lausn hans fˇlst Ý a­ treysta eignarrÚttinn og tryggja au­menn me­ ■vÝ mˇti gegn atl÷gum fßtŠkara fˇlks ß vettvangi stjˇrnmßlanna. Fyrir ■essu var sÚ­ Ý stjˇrnarskrßnni m.a. me­ ■vÝ a­ fela fylkis■ingunum a­ skipa ÷ldungadeildar■ingmenn, yfirleitt au­menn, tvo frß hverju fylki, og hÚlzt s˙ skipan allar g÷tur til 1913 ■egar stjˇrnarskrßnni var breytt ß ■ann veg a­ ÷ldungadeildar■ingmenn skyldu kosnir beinni kosningu eins og ■ingmenn Ý fulltr˙adeildinni. Grunnurinn a­ au­rŠ­i haf­i veri­ lag­ur.

HŠstirÚttur BandarÝkjanna hefur me­ tÝmanum hert t÷kin og heimfŠrt mannrÚttindaßkvŠ­i stjˇrnarskrßrinnar ß fyrirtŠki svo ■au geta n˙ h÷mlulaust styrkt stjˇrnmßlamenn og flokka. RÚtturinn felldi ■ann dˇm 2010 a­ h÷mlur gegn fjßrframl÷gum til stjˇrnmßlastarfsemi jafngildi sker­ingu mßlfrelsis og brjˇti ■vÝ gegn stjˇrnarskrßnni. Tveir brŠ­ur, Charles og David Koch, hyggjast verja einum milljar­i dala til a­ styrkja rep˙blikana Ý kosningunum ■ar vestra Ý haust. SÚ mi­a­ vi­ kj÷rfylgi forsetaframbjˇ­anda rep˙blikana 2012, jafngildir fyrirhuga­ur fjßrstyrkur Koch-brŠ­a 2000 krˇnum ß hvert atkvŠ­i. Til samanbur­ar ■ßgu Framsˇknarflokkurinn, SjßlfstŠ­isflokkurinn og Samfylkingin hver um sig margfalt hŠrri fjßrframl÷g ß hvert atkvŠ­i ßrin fram a­ hruni 2002-2006 skv. skřrslu RÝkisendursko­unar.

Noam Chomsky, bandarÝski mßlfrŠ­ingurinn og rith÷fundurinn, prˇfessor Ý TŠknihßskˇlanum Ý Massachusetts (MIT), dregur mßli­ saman ß einfaldan hßtt. Vandi lř­rŠ­isins segir hann eins og Aristˇteles er m.a. fˇlginn Ý freistingu fßtŠkra til a­ beita valdi fj÷ldans gegn fßmennum hˇpi au­manna.

Lausn Aristˇtelesar var meiri j÷fnu­ur. Ůessi lausn endurˇmar n˙ t.d. Ý mßlflutningi Bernies Sanders, ÷ldungadeildar■ingmanns frß smßfylkinu Vermont sem berst fyrir ˙tnefningu demˇkrata fyrir forsetakj÷ri­ Ý haust. Sanders var ■ar til nřlega ˙thrˇpa­ur Ý landi sÝnu fyrir a­ segjast vera lř­rŠ­issˇsÝalisti ß evrˇpska vÝsu og er n˙ samt ekki nema hßrsbreidd frß HvÝta h˙sinu. Margar sko­anakannanir benda til a­ hann vir­ist enn lÝklegri en Hillary Clinton til a­ bera siguror­ af Donald Trump, vŠntanlegum frambjˇ­anda rep˙blikana, Ý kosningunum Ý haust. H˙n hefur ■ˇ hloti­ ■rem milljˇnum fleiri atkvŠ­i en hann Ý prˇfkj÷rum demˇkrata og ■a­ rŠ­ur ˙rslitum eins og e­lilegt er.

Lausn Madisons var minna lř­rŠ­i. Noam Chomsky lřsir vandanum vel Ý nřrri kvikmynd, Sßlumessa bandarÝska draumsins. Chomsky, einn gleggsti og har­skeyttasti ■jˇ­fÚlagsgagnrřnandi BandarÝkjanna sl. hßlfa ÷ld, var l÷ngum talinn vera ß yzta ja­ri stjˇrnmßlanna en hann er n˙ lÝkt og Bernie Sanders kominn inn Ý mi­ja hringi­una. Mi­jan hefur skyndilega fŠrzt til ■eirra ■ar e­ misskiptingin og me­virkni stjˇrnmßlastÚttarinnar gengu skyndilega fram af fˇlki. Chomsky lřsir ßsŠlni fyrirtŠkjanna og au­stÚttanna sem ßgengu varnarvi­brag­i vi­ auknum rÚttindum bl÷kkumanna og kvenna eftir 1960, hßvŠrari kr÷fum um umhverfisvernd, mˇtmŠlum gegn styrj÷ldinni Ý VÝetnam o.fl.

Vi­ sjßum s÷mu teikn ß lofti hÚr heima. ═sland ß jafnvel enn frekar en BandarÝkin Ý v÷k a­ verjast fyrir ßrßs taumlausrar grŠ­gi ß grunnsto­ir samfÚlagsins. Hvergi annars sta­ar ßger­ist misskipting Ý lÝkingu vi­ ■rˇunina hÚr heima ßrin fram a­ hruni eins og Stefßn Ëlafsson prˇfessor hefur lřst ÷­rum betur. Hvergi annars sta­ar nema Ý R˙sslandi bjuggu stjˇrnv÷ld til nřja stÚtt au­manna sem hafa ÷ll rß­ Ý hendi sÚr, au­sveipa stjˇrnmßlaflokka ß fˇ­rum og n˙ m.a.s. eigin forsetaframbjˇ­anda, einn me­ ÷llu. N÷fn 600 ═slendinga er a­ finna Ý Panama-skj÷lunum ßsamt n÷fnum 51 Dana ■ˇtt Danir sÚu nŠrri 15 sinnum fleiri en ═slendingar.

Og hvergi nema ß ═slandi rembist ˇl÷gmŠtt ■jˇ­■ing – kj÷ri­ 2013 skv. kosningal÷gum sem tveir ■ri­ju hlutar kjˇsenda h÷fnu­u Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu 2012 – vi­ a­ grafa undan lř­rŠ­i me­ ■vÝ a­ humma fram af sÚr sta­festingu nřrrar stjˇrnarskrßr.

FrÚttabla­i­, 26. maÝ 2016.


Til baka