Lri, Evrpa og rkidmi

Menn greinir um Evrpusambandi innan lands og utan. a er elilegt ar e sambandi er rum ri plitskt eli snu, samband um fri lfunni og viringu fyrir lri og mannrttindum. greiningur um stjrnml liggur hlutarins eli.

Menn getur einnig greint um efnahagshluta reynslunnar af ESB ar e hagrnar vsbendingar um mli eru margslungnar. Sumir benda a viskipti innan ESB hafa glzt til muna til hagsbta fyrir aildarrkin eins og a var stefnt. Arir benda a sameiginleg mynt 19 aildarlanda af 28, evran, hefur sums staar valdi vandrum me v a svipta einstk evrulnd getunni til a fella gengi eigin gjaldmiila me gamla laginu. eir segja: Sama gengi hentar ekki llum.

Enn arir segja: Sama rlti gagnvart erlendum flttamnnum og rum innflytjendum hentar ekki heldur llum. Svar sem telja 2% af mannfjlda ESB tku mti 160.000 flttamnnum 2015. Ef ll aildarlnd ESB hefu teki vi sama fjlda flttamanna hlutfalli vi mannfjlda hefi ESB teki vi tta milljnum flttamanna einu ri. Til vimiunar telja Svisslendingar rskar tta milljnir. Hvert ESB-land rur v sjlft hversu mrgum innflytjendum a tekur vi fr lndum utan ESB. Hvert ESB-land rur v ekki hversu mrgum a tekur vi fr rum ESB-lndum.

Svj og Sviss, vel minnzt. Byrjum Svum. Svj og Finnland eru nskyld lnd og naualk a flestu ru leyti en v a Finnar tku upp evruna um lei og fri gafst 1999 en Svar ekki. Samt hefur efnahagsrun beggja landa san veri ekk grfum drttum. Svar hafa haldi ltils httar forskoti snu Finna mlt jartekjum mann.

Sama mli gegnir um Sviss og Austurrki. Austurrkismenn tku upp evruna 1999 en Svisslendingar ekki. Svisslendingar eru jafnvel ekki ailar a Evrpska efnahagssvinu (EES) hva a ESB ea evrunni. Eigi a sur hefur efnahagsrun beggja landa veri ekk fr aldamtum. Svisslendingar hafa haldi forskoti snu Austurrkismenn mlt jartekjum mann. Sviss hefur lengi veri meal allra rkustu landa heims mlt tekjum og eignum mann.

Af bum essum dmum virist mega ra a aild a ESB og evrusamstarfinu skiptir ekki llu mli fyrir afkomu ja s vel mlum haldi heima fyrir. Lku mli gegnir um Kanada og Bandarkin. Efnahagur beggja landa hefur razt me ekkum htti undangenginn mannsaldur. etta er rum ri hugsunin bak vi Brexit ea a.m.k. hugsun eirra sem standa n frammi fyrir tgngu Breta r ESB a ri. Hv skyldi Bretlandi ekki geta vegna vel utan ESB eigin forsendum lkt og Sviss og Kanada? mti kemur ahald og hpefli sem ESB-aild felur sr. Hvort vegur yngra er litaml.

Sviss er kaptuli t af fyrir sig. Landi er hlutlaust, st utan beggja heimsstyrjalda og gerist ekki aili a Sameinuu junum fyrr en 2002. Landi stendur einnig utan efnahagsbandalaga a ru leyti en v a Sviss er samt slandi, Noregi og Liechtenstein aili a Frverzlunarsamtkum Evrpu (EFTA). Sviss er einnig aili a Aljaviskiptastofnunni (WTO) sem hefur a hlutverk a rva millilandaviskipti. Svisslendingar hafa sami srstaklega vi ESB um viskipti, umfer o.fl. enda er landi umluki evrulndum. Enginn sem fer um svi rekur sig nokkurn mun sem mli skiptir a ru leyti en v a Svisslendingar nota franka frekar en evrur. Sviss er Evrpuland.

Svisslendingar hafa einnig marka sr srstu me beinu lri vi hli fulltralris. eir ganga til jaratkvis um str ml og sm u..b. fjrum sinnum ri a jafnai. Kjrnum fulltrum stjrnmlaflokka ingi eru v falin frri verkefni en ella vri. Stjrnmlamenn og flokkar eru eftir v minni fyrirferar en annars staar lfunni.

Hr kann a liggja hluti skringarinnar v hvers vegna spilling mlist mun minni Sviss en nlgum lndum. heimsknnun Gallups 2012 kom fram a 23% Svisslendinga tldu spillingu vera umtalsvert vandaml heima fyrir mti 54% Frakklandi, 58% zkalandi, 67% Austurrki og 86% talu. Transparency International tekur sama streng og skipar Sviss rija sti listans yfir spilltustu rki heims 2017; aeins Nja-Sjland og Danmrk f hrri einkunn. Sviss stendur jafnftis Finnlandi og Noregi listanum og miklu framar en Frakkland, zkaland, Austurrki og tala.

Reynsla Svisslendinga virist vitna um a lri aftrar spillingu. essu ljsi arf a skoa kvi nju stjrnarskrrinnar um beint lri me auknu vgi jaratkvagreislna hr heima og andstu margra stjrnmlamanna vi a stafesta stjrnarskrna sem 67% kjsenda lstu sig samykka jaratkvagreislunni 2012. Nju stjrnarskrnni er beinlnis tla a minnka vgi stjrnmlamanna og flokka og draga m.a. annig r spillingu a svissneskri fyrirmynd.

Frttablai, 5. aprl 2018.


Til baka