Langar vir, litlar fjlskyldur

New York – egar furafi minn fddist norur landi 1867 gat hann vnzt ess a vera rtugur. Mealvi slenzkra karlmanna fyrir 150 rum var m..o. 30 r svo sem frast m um t.d. Hagskinnu, merku riti Hagstofu slands fr 1997. Barnadaui grfi eins og skuggi yfir flkinu landinu.   

Ekkert land heimsins er n svo aumt a essu leyti sem sland var . Mealvin mlist n stytzt Serra Lene Vestur-Afrku, 52 r, og lengst Hong Kong, 84 r. sland skipar 11. sti listans me sn 82 r og hlfu betur, 84 fyrir konur og 81 fyrir karla. Mealvi heimsbyggarinnar heild hefur lengzt r 53 rum 1960 72 r 2016. Af v m ra grarlega framfr sem engan sinn lka samanlagri sgu heimsins til essa. bafjldi jarar nlgast n tta milljara. rr af hverjum fjrum jararbum, sex miljarar, ba milungstekjulndum, .m.t. Indland og Kna. Einn milljarur br htekjulndum og annar lgtekjulndum, allra ftkustu lndunum. Fimmtn ftkustu lnd heimsins eru ll Afrku.

egar fyrr nefndur afi minn fddist voru lfskjr zkalandi mld kaupmtti jartekna mann svipu og au eru n Kong. Lfskjr slandi voru mun lakari. egar afi kvntist mmu minni um a leyti sem landi fkk heimastjrn 1904 voru lfskjr slendinga svipu og au eru n Kenu. Sem sagt: Amma mn gifti sig Kenu tt hn kmist aldrei t fyrir landsteinana. egar forfeur okkar og mur fgnuu fullveldi 1918 voru kjrin hr svipu og au eru n Gnu. Me lku lagi fgnuu slendingar sund ra afmli Alingis 1930 Indlandi og stofnuu lveldi 1944 Marokk. essum samanburi er tla a sna hversu langt vi hfum n undangengin 150 r rtt fyrir essa daga og rtt fyrir allt og um lei hversu vonglaar ftkar jir rum heimslfum geta horft fram veginn.

Um 1860, um hundra rum ur en fyrstu Afrkulndin fengu sjlfsti, eignuust slenzkar konur sex brn a jafnai og stu a v leyti svipuum sporum og afrskar konur stu vi sjlfstistkuna um 1960. a r eignuust slenzkar konur a jafnai 4,3 brn. N eru eftir aeins 35 lnd af rsklega 200 lndum heiminum ar sem konur eignast fleiri brn en 4,3. ll nema rj af essum 35 eru Afrku.

Barnsfingum hefur fkka nr alls staar. a tk slendinga 109 r, fr 1860 til 1969, a fkka barnsfingum r sex rjr hverja konu a jafnai. Sama breyting tk 95 r Bandarkjunum, 82 r Bretlandi og 11r Kna. Knverjum tkst a fkka barneignum niur fyrir rj brn hverja konu 1978. etta var ri ur en rkisstjrn landsins leiddi lg a hver fjlskylda mtti ekki eiga fleiri brn en eitt. Sveitafjlskyldur voru undanegnar lgunum sem voru afnumin 2015. Knverjum fjlgar hgt, ea um 0,5% ri mrg undangengin r.

Hvers vegna halda konur mrgum ftkum lndum fram a eignast etta 4, 5, 6, 7 brn a mealtali? tt r segist margar helzt vildu lta sr duga frri. Svari er tvtt. Annars vegar snst vandinn um kgun kvenna sem birtist m.a. ngum menntunartkifrum. Sums staar fr einungis elzti sonurinn a ganga skla, nnur systkini ekki. Nger Mivestur-Afrku ar sem konur eignast enn sj brn hver a mealtali sitja r ekki nema rskt r sklabekk hver og ein a jafnai. Iss, segir vinur minn einn: „Hrna Flanum var algengt a hjn ttu 10 til 15 brn. Amma mn tti 16 og enga tvbura.“

Hitt skiptir einnig mli a efnaltil lnd ba flest vi ftkleg velferarkerfi. Ftkar fjlskyldur telja sig v til ess knnar a eignast mrg brn eirri von a eitthvert eirra veri eftir heimilinu til a sj foreldrunum farbora ellinni. Eftir v sem almannatryggingar styrkjast ftkum lndum skreppa fjlskyldurnar saman. Otto van Bismarck kanslari zkalands lagi grunninn a almannatryggingum ar um og eftir 1880. Ftkustu Afrkulndin standa n smu sporum og jverjar stu . 

Hans Rosling, snski lknaprfessorinn, orai essa hugsun gtlega egar hann sagi: Framfr heimsins snst m.a. um a fra sig fr stuttum vum strum fjlskyldum yfir langar vir litlum fjlskyldum.

Frttablai, 27. september 2018.


Til baka