Lri vrn

Lri er ein allra snjallasta uppfinning mannsandans fr ndveru – lkt og eldurinn, hjli og hjnabandi. Hvers vegna? Hva er svona merkilegt vi lri? Spurningin svarar sr ekki sjlf, a.m.k. ekki til fulls. Svar mitt er etta. Lri hefur reynzt vel heildina liti, einkum me v a efla mannrttindi og skapa skilyri til batnandi lfskjara efnahagslegu og flagslegu tilliti. Winston Churchill forstisrherra Breta hitti naglann hfui, egar hann sagi: „Lri er versta stjrnarfar, sem hugsazt getur, en allt hitt er verra.“ Hann ttai sig veikleikunum og sagi: „Bezta rksemdin gegn lri er fimm mntna samtal vi venjulegan kjsanda.“

 

Fyrir 72 rum, 1943, voru lrisrki Evrpu aeins fimm talsins: Bretland, rland, sland, Sviss og Svj. Vi strslokin 1945 gerbreyttist landslagi lfunni. Evrpa hefur san samt Bandarkjunum, Indlandi og Japan veri fyrirmynd fjlmargra ja a lrislegum stjrnarhttum va um heiminn. Lrisrki Afrku voru ekki nema fimm fyrstu 30 rin eftir sjlfstistku Afrkulandanna um og eftir 1960, en n eru au sautjn talsins, rijungur allra landa lfunnar. a er framfr. Smu sgu er a segja fr Suur-Amerku. ar voru rj lrisrki af tu rkjum alls um 1960, og n eru lrisrkin tta af tu. Framskn lrisins fr strslokum 1945 hefur haldizt hendur vi mestu lfskjarabyltingu mannkynssgunnar. Aldrei fyrr hefur jafnmrgu flki – milljrum manna! – tekizt a kasta af sr hlekkjum rbirgar og last ea eygja a.m.k. von um smasamleg lfskjr handa sjlfum sr og afkomendum snum. Hagtlur vitna um framfrina. Enn skrari vitnisburi er a finna msum rum statlum, t.d. um fjlskyldustr og langlfi. ri 1960 fddi hver kona fimm brn a jafnai heiminum llum, en n er talan komin niur tv og hlft barn hverja konu. Enn skrara er mynstri einstkum svum, t.d. Suur-Amerku, ar sem barnsfingum hverja konu a mealtali hefur fkka sama tma r sex rskar tvr, Arabalndum (r 7 3) og Asu (r 5 til 6 2 til 3). etta skiptir mli, ar e skn ftks flks til betri lfskjara snst rum ri um a breyta stuttum vum strum fjlskyldum langar vir litlum fjlskyldum. Litlar fjlskyldur ftkum lndum veita foreldum kost a senda ll brnin sn skla, ekki bara elzta soninn. etta skiptir skpum heildina liti. Jafnvel OECD-svinu, ar sem inrkin eru saman komin, hefur barnsfingum hverja konu a jafnai fkka r 3,2 1960 1,8 n. Flkinu heldur samt fram a fjlga ltils httar inrkjunum fyrir tilstilli innflytjenda. Mealvi jararba hefur lengzt um fjra til fimm mnui ri fr 1960. var hn 52 r, en er n 71 r og heldur fram a lengjast. ri 1989 voru lrisrki heimsins um 70 talsins. Um aldamtin 2000 voru au orin 120 (hr styst g vi tlur fr Freedom House, sem hefur birt landakort af run lris um heiminn fr 1989). Fjlgun hpi lrisrkja um 50 aeins 15 rum stafai rum ri af skipbroti kommnismans Mi- og Austur-Evrpu, en einnig af framskn lrisins rum heimshlutum. Eftir etta sl bakseglin. Ekki frri en 22 lnd hafa dregi r ea sni baki vi lri fr aldamtum, ar meal Rssland, Taland, Bangladess, Kena og Tyrkland, mist me mannrttindabrotum ea valdarni. Engin fjlgun hefur tt sr sta hpi lrisrkja fr 2006. Hvernig gat etta gerzt? Ein hugsanleg skring er, a Knverjar fara um heiminn, bja gull og grna skga, berja sr brjst og segja: Vi urfum ekki lri til a vaxa hratt, ekki i heldur. Sterk bein arf til a standast slkan boskap. nnur skring er, a lri undir hgg a skja jafnvel ar sem szt skyldi. Demkratar Bandarkjaingi saka repblikana um a grafa undan lrinu. Tyrkir dansa n lkt og Rssar kringum forseta, sem snir skra gerristilburi og ltur sr mannrttindi lttu rmi liggja. Alingi slendinga bau kjsendum til jaratkvagreislu um nja stjrnarskr 20. oktber 2012. Nja stjrnarskrin og helztu kvi hennar, m.a. um aulindir jareigu, jafnt vgi atkva og beint lri, voru samykkt me yfirgnfandi hluta atkva. Samt ltur Alingi eins og enga brna rf beri til a vira vilja kjsenda mlinu. Atlgu Alingis a lrinu verur a kvea niur me tiltkum rum. Samhengi er vti til varnaar.

Frttablai, 5. marz 2015.


Til baka