Samkomulag um leikhśs

Fjįrhagsvandi Borgarleikhśssins hefur vakiš eftirtekt leikhśsįhugamanna og annarra aš undanförnu. Ekki žar fyrir, aš Žjóšleikhśsiš og önnur leikhśs landsmanna hafi fullar hendur fjįr, žaš er nś eitthvaš annaš. Menningarfyrirtęki landsins lifa nęr öll frį hendinni til munnsins, eins og lögreglan, og žekkja ekki annaš. Hvers vegna? Hvaš er til rįša?

Žaš eru tvęr leišir til aš reka leikhśs. Önnur leišin er sś, sem viš Ķslendingar kusum aš fara aš evrópskri fyrirmynd fyrir röskum fimmtķu įrum: viš vķgšum Žjóšleikhśsiš įriš 1950, og almannavaldiš tók jafnframt aš sér aš styšja viš bakiš į öšrum leikfélögum. Fyrir utan Žjóšleikhśsiš hefur löngum munaš mikiš um stušning Reykjavķkurborgar viš Leikfélag Reykjavķkur. Um žessa rekstrarašferš hefur rķkt almenn sįtt ķ landinu. Enginn hefur stungiš upp į žvķ, aš rķki og byggšir dragi sig śt śr leikhśslķfinu og leyfi markašsöflunum aš leika lausum hala į žeim vettvangi.

Til žessa vķštęka samkomulags liggja góšar og gildar įstęšur. Śti ķ Evrópu rekur almannavaldiš leikhśs eša styšur žau og ašrar menningarstofnanir, t.a.m. śtvarp og sjónvarp, meš eldföstum rökum, sem eru sömu ęttar og rökin fyrir stušningi rķkis og byggša viš menntir og vķsindi. Rökin eru žessi: ef einkafyrirtęki vęru ein um hituna ķ leikhśslķfinu, žį vęri minni įrangurs og įnęgju aš vęnta ķ leikhśsinu en ella vegna žess, aš einkafyrirtęki hneigjast til aš vanmeta félagsgildiš, sem svo er nefnt: žau taka žaš yfirleitt ekki meš ķ reikninginn, aš leikhśs bęta mannfélagiš lķkt og menntun, heilbrigši, listir og vķsindi, žau létta okkur lķfiš, enda žótt einkarekstur sé jafnan vęnlegastur til įrangurs į flestum öšrum svišum.

Žetta fyrirbęri kallast śthrif į hagfręšingamįli. Ef atferli eins hefur įhrif į velferš annars, til góšs eša ills eftir atvikum, žį getur almannavaldiš haft gilda įstęšu til aš skipta sér af mįlinu. Rķkiš heldur uppi löggęzlu, af žvķ aš allir (afsakiš: nęstum allir, ég var nęstum bśinn aš gleyma glępamönnunum) hafa hag af lögum og rétti. Löggęzlan er žvķ höfš į vegum rķkis og byggša, og einkalögregla tķškast hvergi ķ sišušum samfélögum, enda žótt einn og einn kunni aš kaupa sér frekari öryggisvörzlu til vonar og vara. Einn hefur meš lķku lagi hag af žvķ, aš žaš brenni ekki ofan af öšrum, svo aš slökkvilišiš er žį kostaš af almannafé og žannig įfram. Borgarstjórn New York er nżbśin aš banna reykingar į öllum samkomustöšum borgarinnar og žį einnig į öllum veitingahśsum, af žvķ aš reykurinn berst į milli borša: žetta er enn annaš dęmi um śthrif, sem kalla į afskipti rķkisins.

Hver er žį hin leišin? Hśn er sś, aš markašurinn sjįi um leikhśslķfiš įn nokkurra afskipta almannavaldsins. Leikhśs, sem bera sig – leikhśs, sem skila eigendum sķnum višunandi arši ķ beinhöršum peningum – žau lifa; hin drepast eša sjį aldrei dagsins ljós. Žetta er sį hįttur, sem Bandarķkjamenn hafa yfirleitt į leikhśslķfi ķ landi sķnu.

Lįtum New York duga sem dęmi. Žar ķ borg eru nęr öll leikhśs ķ einkaeign og žurfa žvķ aš standa og falla meš mišasölu auk smįvęgilegra tekna af veitingarekstri. Arthur Miller, helzta leikskįld Bandarķkjamanna į okkar dögum, hefur lżst įstandinu ķ prżšilegri ritgerš, sem hann skrifaši fyrir skömmu. Vandinn er sį, segir hann, aš žaš kostar nś eina og hįlfa til tvęr milljónir dollara aš setja upp leiksżningu ķ New York – sżningu, sem kostaši kannski fjörutķu žśsund dollara aš setja į fjalirnar fyrir einum mannsaldri (hann ber saman kostnašartölur į ósambęrilegu veršlagi, en lįtum žaš vera). Lżsing hans žarf ekki aš koma neinum į óvart. ,,Framleišslutęknin” ķ leikhśsinu stendur ķ staš, žótt henni fleygi fram ķ öšrum greinum. Žaš žarf a.m.k. 20 leikara til aš flytja Hamlet eša Skugga-Svein į nśtķmasviši, ekki sķšur en į dögum Shakespeares og séra Matthķasar. Žess vegna verša leiksżningar og ašrir listvišburšir, og einnig kennsla og heilbrigšisžjónusta, sķfellt dżrari ķ samanburši viš afuršir annarra atvinnuvega, žar sem tękniframfarir hafa dregiš mjög śr vinnuaflsžörf meš tķmanum. Meš hękkandi framleišslukostnaši ķ leikhśsinu mišaš viš żmislegt annaš dregur śr leikhśssókn. Eigi aš sķšur eykst ašsókn aš leikhśsum ķ tķmans rįs, eftir žvķ sem tekjur fólks aukast, menntun fleygir fram og tómstundum fjölgar, en žaš dugir samt hvergi til aš snśa dęminu viš. Žess vegna hneigist afkoma leikhśsa – og listamanna! – til aš versna meš įrunum. Af žessu stafar žrįlįtur fjįrhagsvandi leikhśsa og annarra listastofnana um heimsins breišu byggš.

Arthur Miller reynir ekki aš leyna žvķ, hvaš honum finnst jafnan tilkomumest į Broadway nś oršiš: žaš eru sżningarnar, sem leikhśsstjórarnir flytja inn frį London, žar sem rķkiš żmist rekur eša styšur leikhśsin. Žannig hafa brezkir skattgreišendur sumpart stašiš straum af leikhśslķfi fólksins ķ New York mörg undangengin įr, auk listamannanna sjįlfra, sem vinna flestir vinnu sķna fyrir lśsarlaun. Miller segist efast um žaš, aš nokkurt verka hans hefši veriš sett į sviš, hefši hagnašarkrafa samtķmans veriš sett į oddinn, žegar hann var aš hasla sér völl ķ leikhśsinu. Eigi aš sķšur lifa margir söngleikir góšu lķfi į lżšfrjįlsum markaši. Žeir eru yfirleitt léttmeti eins og ešlilegt er, og allt gott um žaš aš segja, og mišarnir seljast žį eins og heitar lummur: engin veruleg vandręši žar. Um óperur gildir enn annaš: žęr myndu trślega lķša undir lok į frjįlsum markaši, en ķ Bandarķkjunum hefur žaš tekizt aš laša einstaklinga og einkafyrirtęki til stušnings viš óperuhśsin ķ stórum stķl: dżršarljóminn, sem stafar af óperusöng umfram söngleiki og leik į sviši, lašar menn aš, fķnt.

Evrópumenn hafa ekki viljaš taka Bandarķkin sér til fyrirmyndar aš žessu leyti. Ķ Evrópu er žaš ennžį nęr algild regla, aš rķkiš rekur žjóšleikhśs og óperuhśs og styšur viš bakiš į żmsum leikhśsum öšrum. Žetta er hluti af gamalgróinni eftirsókn Evrópužjóšanna eftir góšu lķfi: žaš er aušveldara aš lifa lķfinu innan um leik og söng en upp į önnur bżti. Žvķ hvaš er leikhśs? Žaš er ekki aušvelt aš lżsa žvķ, segir Miller, og enn sķšur višeigandi aš oršlengja um žaš, en hann reynir žaš samt: leikhśs, segir hann, er hópur fólks, sem į žį ósk helzta og heitasta aš bśa til eitthvaš fallegt.

Er stušningur almannavaldsins viš leiklist vond hagfręši? – śr žvķ aš hagfręšingar eru yfirleitt mótfallnir framleišslustyrkjum og mešfylgjandi mismunun. Svo er ekki. Mįli mķnu til stušnings langar mig aš vitna ķ Adam Smith, föšur hagfręšinnar. Hann var, eins og ég, hlynntur rķkisstyrkjum handa listamönnum og andvķgur framleišslustyrkjum handa t.a.m. bęndum og śtvegsmönnum. Hann leit svo į, aš hér vęri ólķku saman aš jafna. Smith oršar žetta svo ķ Aušlegš žjóšanna (1776):

Mótbįrur gegn framleišslustyrkjum eiga ekki viš um styrki af almannafé til listamanna og handverksmanna, sem skara fram śr ķ išju sinni. Slķkir styrkir örva afburšahandverk og hugvit og stušla meš žvķ móti aš heilbrigšri samkeppni ķ žessum starfsstéttum, og žeir eru ekki svo miklir, aš žeir ... raski atvinnuskiptingunni. ... Kostnašur vegna slķkra styrkja er žar aš auki smįvęgilegur, en kostnašur vegna framleišslustyrkja er mjög mikill.

Smith gerši sér sem vonlegt er ekki grein fyrir žvķ misgengi lista og annarra atvinnuvega, sem lżst var aš ofan: hann sį žaš ekki fyrir, aš kostnašur ķ leikhśsi og listum yfirleitt myndi hękka svo miklu örar en ķ öšrum greinum, žar sem vélar leysa vinnandi hendur af hólmi ķ rķkari męli en hęgt er į leiksviši.

Hver er žį lausnin? Blandašur bśskapur, segir Miller. Žessi skošun hans er ķ góšu samręmi viš hugsunarhįtt flestra hagfręšinga. Žvķ hvaš er markašsbśskapur? Markašsbśskapur er hagskipulag, žar sem almannavaldiš, heimili og einkafyrirtęki skipta svo meš sér verkum, aš hagur, frelsi og velferš almennings megi blómgast sem allra mest. Žetta er kallaš blandaš hagkerfi – af žeirri einföldu įstęšu, aš stundum bregzt markašurinn og stundum rķkiš. Viš hjįlpumst aš.

Lesbók Morgunblašsins, 14. jśnķ 2003.


Til baka