NŠrandi e­a tŠrandi?

Bill O┤Reilley, ■ß frŠgasti sjˇnvarpsma­ur Fox-st÷­varinnar, sag­i Ý vi­tali vi­ Trump forseta Ý febr˙ar lei­: ”P˙tÝn er mor­ingi.” Forsetinn svara­i: “Ůa­ er fullt af mor­ingjum. Vi­ erum me­ fullt af mor­ingjum. Heldur­u a­ landi­ okkar sÚ svona saklaust?” Ůa­ er saga til nŠsta bŠjar a­ forseti BandarÝkjanna leggi land sitt a­ j÷fnu vi­ R˙ssland sem rÚttarrÝki.

Mor­ ß bla­am÷nnum eru sjaldgŠf Ý BandarÝkjunum sem betur fer en algeng Ý R˙sslandi. ┴ vefsetri samtaka bla­amanna Ý New York, Committee to Protect Journalists, kemur fram a­ frß 1992 hafa 38 bla­amenn veri­ myrtir Ý R˙sslandi ß mˇti fjˇrum Ý BandarÝkjunum eins og Úg lřsti ß ■essum sta­ fyrir viku. BandarÝskir bla­amenn ■urfa samt a­ fara varlega. Bla­ama­urinn og rith÷fundurinn Jane Mayer birti langa ritger­ Ý New Yorker og sÝ­an bˇk, Dark Money, um brŠ­ur tvo, Charles og David Koch, sem hafa lßti­ mj÷g a­ sÚr kve­a Ý undirheimum bandarÝskra stjˇrnmßla sÝ­ustu ßr. Mayer var­ ■ess ßskynja nokkru sÝ­ar a­ brŠ­urnir h÷f­u rß­i­ einkaspŠjara til a­ leita a­ ˇ■Šgilegum upplřsingum um hana e­a lj˙ga ella einhverju ß hana. Ůeir reyndu a­ bera ß hana ritstuld, en atlagan geiga­i.

BrŠ­urnir eru fjˇrir. Fa­ir ■eirra, Fred Koch, rak olÝuvinnslu, starfa­i um hrÝ­ Ý Ůřzkalandi ■ar sem hann hjßlpa­i til vi­ a­ smyrja strÝ­svÚl nasista enda hallur undir Hitler og var or­inn rÝkastur allra Ý Kansas ■egar hann dˇ 1967. Hann haf­i lesi­ efnaverkfrŠ­i Ý TŠknihßskˇlanum Ý Massachusetts (MIT). Ůa­ ger­u einnig yngstu synir hans ■rÝr, Charles, David og William, en elzti brˇ­irinn Fredrick kaus heldur a­ lesa heimspeki o.fl. Ý Harvard. Yngri brŠ­urnir reyndu a­ fjßrk˙ga hinn elzta me­ ■vÝ a­ hˇta ■vÝ a­ segja f÷­ur ■eirra a­ hann vŠri samkynhneig­ur og ■eir brutust inn hjß honum Ý leit a­ s÷nnunarg÷gnum. Atlagan geiga­i, en fa­irinn skrifa­i hann samt ˙t ˙r erf­askrßnni og ger­i heldur sÚrstaklega upp vi­ hann ■ar e­ hann taldi hann ■jˇfˇttan, en Fredrick sag­ist sjßlfur hvorki vera samkynhneig­ur nÚ ■jˇfur. Eftir lßt f÷­urins hˇfust eitru­ mßlaferli milli brŠ­ranna ■ar sem Fredrick og William t÷ldu Charles og David hafa sviki­ sig um stˇrfÚ ■egar sÝ­ar nefndu keyptu fyrr nefndu ˙t ˙r fj÷lskyldufyrirtŠkinu ß hˇflegu ver­i svo nota­ sÚ or­alag RÝkisendursko­unar um einkavŠ­ingu bankanna hÚr heima. BrŠ­urnir t÷lu­ust ekki vi­ eftir ■a­ nema Charles og David eru enn mestu mßtar. Ůeir fengu fleira en efnaverkfrŠ­i Ý v÷ggugj÷f frß f÷­ur sÝnum, t.d. vi­skiptavit og stjˇrnmßlasko­anir. (Mˇ­ir ■eirra er sjaldan nefnd til s÷gunnar; ■eir ßttu mˇ­ur.) BrŠ­urnir gßfu sig a­ ÷fgasamt÷kum yzt ß hŠgri vŠng stjˇrnmßlanna (skattlagning er ■jˇfna­ur, eftirlit er ofbeldi, umhverfisvernd er ˇ■arfi, loftslag fer ekki hlřnandi o.s.frv.). David var m.a.s. varaforsetaframbjˇ­andi Frjßlshyggjuflokksins 1980, en lÝti­ fylgi flokksins sannfŠr­i brŠ­urna um a­ vŠnlegra vŠri og hampaminna a­ kaupa stjˇrnmßlamenn Ý kippum en reyna a­ sannfŠra kjˇsendur. Ůeir hafa Š sÝ­an ausi­ ˇmŠldu fÚ Ý frambjˇ­endur Rep˙blikanaflokksins o.fl. Ůegar Barack Obama var kj÷rinn forseti BandarÝkjanna 2008 settu Koch-brŠ­ur kosningavÚl sÝna ß fulla fer­ ßsamt fßeinum ÷­rum au­m÷nnum sem margir h÷f­u komizt Ý kast vi­ l÷gin, einkum umhverfisverndarl÷g. Ůannig var­ tebo­shreyfingin til, hreyfing sem hristi rŠkilega upp Ý Rep˙blikanaflokknum me­ ■vÝ a­ řta til hli­ar hˇfs÷mum flokksm÷nnum til a­ rřma fyrir frumskˇgaÝhaldi. Barßttan skila­i sigri rep˙blikana Ý kosningunni til fulltr˙adeildar ■ingsins 2010 og til beggja ■ingdeilda 2014 og hafa ■eir haft meiri hluta Ý bß­um deildum frß 2014. Koch-brŠ­ur studdu ■ˇ ekki Donald Trump Ý forsetakj÷rinu 2016.

Straumhv÷rfin 2010 eiga sÚr ■ß einf÷ldu skřringu a­ ■a­ ßr lÚtti HŠstirÚttur BandarÝkjanna ÷llum h÷mlum af fjßrframl÷gum til stjˇrnmßlastarfsemi ß ■eirri forsendu a­ fyrri h÷mlur feli Ý sÚr mßlfrelsissker­ingu. Ůessi dˇmur ger­i fßmennum hˇpi au­manna kleift a­ taka sÚr bo­vald yfir auknum fj÷lda ■ingmanna. Ůess vegna muna­i ekki nema hßrsbreidd a­ ■ingi­ ßkvŠ­i um daginn a­ svipta 24 milljˇnir BandarÝkjamanna nřfengnum heilbrig­istryggingum til a­ fjßrmagna skattalŠkkun handa au­m÷nnum. Ůetta skřrir a­ hluta hvers vegna BandarÝkin teljast ekki lengur vera ˇskora­ lř­rŠ­isrÝki ß vi­tekna kvar­a stjˇrnmßlafrŠ­inga. Ă fleiri frŠ­imenn lřsa BandarÝkjunum sem fßrŠ­isrÝki (e. oligarchy) frekar en lř­rŠ­isrÝki. FŠstir telja ■ˇ rÚtt a­ kalla BandarÝkin ■jˇfrŠ­isrÝki (e. kleptocracy) lÝkt og t.d. R˙ssland og řmis ÷nnur l÷nd ■ar sem har­drŠgir hagsmunaseggir hafa s÷lsa­ undir sig nßtt˙ruau­lindir e­a ÷nnur hlunnindi ß kostna­ almennings. Fv. si­ameistari HvÝta h˙ssins hefur ■ˇ nřlega vara­ vi­ hŠttunni ß a­ s˙ nafngift kunni a­ festast vi­ BandarÝkin.

Heilbrig­ fjßrm÷gnun stjˇrnmßlastarfsemi ■arf a­ l˙ta skřrum takm÷rkunum og str÷ngu eftirliti. H÷mlulaus fjßrframl÷g til stjˇrnmßlamanna og flokka grafa undan lř­rŠ­i og ˇgna velfer­ almennings eins og reynsla BandarÝkjanna vitnar um.

FrÚttabla­i­, 24. ßg˙st 2017.


Til baka