Nˇbelsver­laun Ý hagfrŠ­i

N˙ eru 45 ßr li­in sÝ­an Nˇbelsver­laun voru fyrst veitt fyrir rannsˇknir Ý hagfrŠ­i. Ůa­ var 1969. Ůß hlutu ver­launin Nor­ma­urinn Ragnar Frisch og Hollendingurinn Jan Tinbergen, tÝmamˇtamenn bß­ir tveir, frumkv÷­lar Ý t÷lfrŠ­ilegri hagfrŠ­i. Ůa­ er sß hluti hagfrŠ­innar, sem ber frŠ­in vi­ raunveruleikann eins og hann birtist Ý hagt÷lum til a­ greina rangar tilgßtur frß rÚttum lÝkt og tÝ­kast t.d. Ý e­lisfrŠ­i og lÝffrŠ­i. Ragnar Frisch haf­i komi­ til ═slands upp ˙r 1960 til a­ vara ═slendinga vi­ Efnahagsbandalagi Evrˇpu eins og ■a­ hÚt ■ß. Hann haf­i tr˙ ß SovÚtrÝkjunum og taldi ■au mundu sigla fram ˙r BandarÝkjunum, en ■ess sß ■ˇ hvergi sta­ Ý hagrannsˇknum hans. Frisch fˇr sÝ­ar eins og eldibrandur um Noreg, nřbaka­ur Nˇbelsver­launahafi, til a­ vara Nor­menn vi­ a­ild a­ ESB fyrir ■jˇ­aratkvŠ­agrei­sluna um mßli­ 1972. A­ildin var felld. Sumum samfer­am÷nnum hans ■ˇttu rß­ hans rřrari en rannsˇknirnar (■a­ var einnig sagt t.d. um Albert Einstein og marga a­ra afbur­amenn Ý vÝsindum), en Frisch var ekki verr a­ Nˇbelsver­laununum kominn fyrir ■vÝ. HagfrŠ­ingum leyfist ekki sÝ­ur en t.a.m. e­lisfrŠ­ingum a­ hafa ˇlÝkar sko­anir ß stjˇrnmßlum.

┴ri­ eftir, 1970, hlaut ver­launin frŠgasti hagfrŠ­ingur heimsins ■ß, BandarÝkjama­urinn Paul Samuelson, prˇfessor ß MIT, 55 ßra a­ aldri. Hann haf­i skrifa­ merkar ritger­ir ß m÷rgum ˇlÝkum svi­um hagfrŠ­innar og var jafnframt h÷fundur ßhrifarÝkustu hagfrŠ­ikennslubˇkar, sem ■ß haf­i liti­ dagsins ljˇs. Bˇkin kom fyrst ˙t 1948 og hefur Š sÝ­an veri­ fyrirmynd annarra kennslubˇka handa byrjendum Ý hagfrŠ­i. ╔g hˇf nßm Ý hagfrŠ­i ■etta sama haust, 1970, og las bˇk Samuelsons spjaldanna ß milli og dßlka hans og annarra Ý Newsweek Ý hverri viku. Samuelson haf­i Ý doktorsritger­ sinni lagt grunninn a­ nßlgun e­lisfrŠ­inga a­ hagfrŠ­i, ■.e. a­ lÝk÷num af frekar vÚlrŠnu samhengi hagstŠr­a lÝkt og um tannhjˇl Ý vÚlasamstŠ­u vŠri a­ tefla. Sumir t÷ldu ■essa nßlgun vafasama og t÷ldu vŠnlegra fyrir hagfrŠ­inga a­ sŠkja sÚr heldur fyrirmyndir til lÝffrŠ­inga, ■ar e­ ■eir b˙a sÚr til lÝk÷n af lifandi verum, sem ■rˇast me­ tÝmanum řmist af sjßlfsdß­um e­a fyrir utana­komandi tilstilli. Ůessi lÝffrŠ­ilega nßlgun – a­ lÝta ß marka­i, stofnanir og a­ra innvi­i samfÚlagsins lÝkt og lÝfverur – hefur ekki enn nß­ a­ skjˇta rˇtum Ý meginstraumi n˙tÝmahagfrŠ­i. En Samuelson tˇk a­finnslurnar alvarlega og var­i sÝ­ustu ßrum Švinnar m.a. Ý lÝffrŠ­irannsˇknir. Hann anda­ist Ý hßrri elli 2009. ╔g hitti ■au hjˇnin fßeinum ßrum fyrr Ý New York. Konan hans haf­i ■ß or­ ß ■vÝ, a­ ■egar ■au lentu ß flugvellinum, var flugst÷­in sneisafull af ungu fagnandi fˇlki me­ hrossabresti og blikandi fßna – ekki til a­ fagna honum, heldur Madonnu, sem lenti ß vellinum um lÝkt leyti. Hann kÝmdi.  

Samuelson haf­i ß yngri ßrum gert sÚr fer­ til Oslˇar a­ hitta Ragnar Frisch, og Frisch haf­i bo­i­ honum a­ koma a­ hitta sig Ý hagfrŠ­ideildinni a­ loknum vinnudegi. Samuelson kom ß sta­inn ß tilskildum tÝma fullur eftirvŠntingar. Frisch bau­ honum a­ taka sporvagninn me­ sÚr heim til a­ spjalla vi­ hann og kvaddi hann sÝ­an me­ virktum, ■egar heim kom, og skildi hann eftir Ý sporvagninum.

Ůessir menn voru me­al frumherja n˙tÝmans Ý hagfrŠ­i. Alls hafa 75 hagfrŠ­ingar veri­ sŠmdir Nˇbelsver­launum fyrir rannsˇknir ß flestum svi­um hagfrŠ­i frß 1969, flestir Ý ■jˇ­hagfrŠ­i. Me­al ■eirra eru 52 BandarÝkjamenn – BandarÝkin eru heimav÷llur hagfrŠ­innar – og ßtta Bretar, ■rÝr Frakkar, ■rÝr Nor­menn, tveir Hollendingar, tveir SvÝar, einn Indverji, einn ═sraeli, einn Kanadama­ur, einn R˙ssi og einn Ůjˇ­verji. HÚr eru ver­launahafarnir flokka­ir a­ mestu eftir hßskˇlum, sem ■eir vinna vi­, ekki fŠ­ingarl÷ndum. Langflestir eru ver­launahafarnir alls ˇ■ekktir me­al almennings, en sumir eru ■ˇ vel kunnir og ■ß a­allega fyrir aukast÷rf, einkum bla­askrif, eins og t.d. Milton Friedman Ý Chicago og Paul Krugman ß MIT, sÝ­ar Ý Princeton.

Fyrir nokkrum d÷gum tilkynnti Nˇbelsnefndin Ý Stokkhˇlmi, a­ hagfrŠ­iver­launin Ý ßr hljˇti Jean Tirole prˇfessor Ý Toulouse Ý Frakklandi fyrir rannsˇknir ß fßkeppni og einokun og ß eftirliti me­ fßkeppnis- og einokunarfyrirtŠkjum. Rannsˇknir Tiroles hafa drj˙gt notagildi eins og hagfrŠ­irannsˇknir ■urfa helzt a­ hafa. ŮŠr hafa t.d. au­velda­ stjˇrnv÷ldum Ý Evrˇpu a­ styrkja st÷­u neytenda gagnvart kapalsjˇnvarpsfyrirtŠkjum, koma b÷ndum ß einokunarfyrirtŠki og sker­a getu krÝtarkortafyrirtŠkja til svimandi gjaldheimtu. Nˇbelsnefndin sendir skřr skilabo­: Vel ˙tfŠrt eftirlit gerir gagn. Ůa­ er holl lexÝa n˙, ■egar bankar og ÷nnur fjßrmßlafyrirtŠki hafa undangengin ßr gengi­ berserksgang ß kostna­ skattgrei­enda og annarra saklausra vegfarenda ßn nŠgs a­halds og eftirlits.

Ůa­ er einnig holl lexÝa og ßminning handa ungu fˇlki og ÷­rum, a­ ßrvissar frÚttir skuli berast frß Nˇbelsnefndum af frŠkilegum ßrangri Ý frŠ­um og vÝsindum ekki sÝ­ur en t.d. Ý Ý■rˇttum.

F

DV, 17. oktˇber 2014.


Til baka