Nˇbelsver­laun og fri­ur

Ůegar s÷ngleikurinn South Pacific eftir Rodgers og Hammerstein eftir s÷gu mets÷luh÷fundarins James Michener komst ß fjalirnar Ý New York ÷­ru sinni 2008 eftir 60 ßra hlÚ vakti ■a­ athygli mÝna Ý leikslok, ■etta var 2009, a­ varla var ■urran hvarm a­ sjß Ý salnum. Gamli gle­ileikurinn framkalla­i ÷nnur vi­br÷g­ ßhorfenda en hann haf­i skv. heimildum gert ß frumsřningunni ß Broadway 1949. Hva­ haf­i breytzt?

S÷ngleikurinn fjallar um sˇlrÝkt lÝfi­ ß su­urhafseyju Ý sÝ­ari heimsstyrj÷ld, m.a. um hvÝtan flˇttamann sem ver­ur ßstfanginn af hvÝtri hj˙krunarkonu og h˙n af honum nema ■a­ er einn hŠngur ß: hann ß tvo lÝtil b÷rn, sv÷rt. Leikverki­ nŠr tilfinningalegum hßpunkti ■egar hj˙kkan segist loksins ekki setja bl÷kkub÷rnin fyrir sig og nagandi kvÝ­i hans hverfur. ┴horfendurnir Ý New York viknu­u: ■eir h÷f­u ■ß nřlega kosi­ fyrsta bl÷kkumanninn forseta sinn, Barack Obama. Ůeir skildu ■arna Ý leikh˙sinu hvers konar umskipti h÷f­u ßtt sÚr sta­.

Fri­arver­launanefnd NˇbelsakademÝunnar Ý Oslˇ skildi kjarna mßlsins, held Úg. ═ ■vÝ ljˇsi ■ykir mÚr rÚtt a­ sko­a ßkv÷r­un hennar strax hausti­ 2009 a­ veita Obama forseta fri­arver­laun Nˇbels. Margir brug­ust ˇkvŠ­a vi­ tÝ­indunum. Hva­a gagn hefur hann gert? – spur­u menn me­ ■jˇsti, ˇreyndur ma­urinn. Einmitt ■a­ var mßli­. Nor­mennirnir Ý nefndinni skildu a­ Obama ■urfti eflingar vi­, nřor­inn forseti BandarÝkjanna tŠplega fimmtugur og flestum ß ˇvart og landi­ ß heljar■r÷m af v÷ldum heimabaka­rar bankakreppu. Og ■eir mßttu vita hva­ bi­i hans ■egar kyndarar kyn■ßttahatursins kŠmust Ý gang.

FordŠmi lß fyrir e­a hva­? Lyndon B. Johnson, ■ß nřor­inn BandarÝkjaforseti eftir mor­i­ ß Kennedy forseta ßri­ ß­ur, eyg­i strax 1964 fŠri ß a­ koma nřrri mannrÚttindal÷ggj÷f gegnum ■ingi­ Ý Washington ■ar sem hann var ÷llum hn˙tum kunnugur. Hann vildi lj˙ka verkinu sem Abraham Lincoln forseti haf­i byrja­ ß hundra­ ßrum fyrr me­ afnßmi ■rŠlahalds og goldi­ fyrir me­ lÝfi sÝnu. Johnson fÚkk m.a. til li­s vi­ sig bl÷kkulei­togann dr. Martin Luther King sem sat fundi ß skrifstofu forsetans Ý HvÝta h˙sinu, ■ß 35 ßra a­ aldri. Ůar a­ kom a­ Johnson ■urfti a­ segja King a­ andsta­a vi­ frumvarpi­ me­al ■ingmanna demˇkrata frß su­urrÝkjunum, afkomenda ■rŠlahaldaranna ■ar su­ur frß, vŠri svo h÷r­ a­ hyggilegast vŠri a­ skipta l÷ggj÷finni Ý tvennt og geyma kosningahlutann til ßrsins eftir, 1965. King sag­i forsetanum a­ ■a­ myndu bl÷kkumenn ekki geta sŠtt sig vi­ og sag­ist mundu ■urfa a­ skipuleggja mˇtmŠlafundi ß vellinum vi­ minnismerki Lincolns Ý hjarta h÷fu­borgarinnar. Johnson vissi hva­ ■etta ■řddi. Herskarar bl÷kkumanna og annarra myndu gera hrˇp a­ honum Ý vi­urvist allar ■jˇ­arinnar og umheimsins. Sjˇnvarp var ■ß komi­ inn ß flest heimili vestra og vÝ­ar.

Hva­ ger­ist nŠst? Martin Luther King fÚkk sÝmtal frß Oslˇ ■ar sem honum var tilkynnt a­ hann yr­i sŠmdur fri­arver­launum Nˇbels ■ß um hausti­. Hann fÚkk n˙ um anna­ um a­ hugsa: hann ■urfti vŠntanlega a­ kaupa sÚr kjˇlf÷t o.fl. Ekkert var­ af mˇtmŠlunum. Or­ Johnsons reyndust standa eins og stafur ß bˇk. Hann keyr­i fyrri hluta mannrÚttindalagasetningarinnar Ý gegnum ■ingi­ 1964 og ■a­ sem ß vanta­i, kosningahlutann, 1965, eftir a­ King haf­i fari­ fyrir ■˙sundum fri­samra mˇtmŠlenda Ý 86 km g÷ngu frß Selmu til Montgomery, h÷fu­borgar Alabama, sem var ein helzta mi­st÷­ ranglŠtisins gagnvart bl÷kkum÷nnum. Fullur sigur vannst.

Tˇk Nˇbelsver­launanefndin me­vita­a ßkv÷r­un um a­ blanda sÚr Ý mßli­? Kannski ekki. VŠri h˙n spur­ myndi h˙n vÝsast ■rŠta.

Barack Obama hefur n˙ lßti­ af forsetaembŠtti. Hvergi hefur bori­ skugga ß feril hans, finnst mÚr, nema hann hef­i mßtt mŠla fyrir ■vÝ a­ brotlegir bankamenn yr­u lßtnir sŠta ßbyrg­ a­ l÷gum og reyna frekar a­ stilla til fri­ar Ý Austurl÷ndum nŠr. Ůeim mun dekkri skugga ber ß ■ß sem hafa reynt a­ grafa undan forsetanum og ÷llum hans verkum nßnast vi­ hvert fˇtmßl. Ůingflokkur rep˙blikana bar­ist harkalega gegn svo a­ segja ÷llum mßlum forsetans frß byrjun, m.a. me­ fordŠmalausu mßl■ˇfi og me­ ■vÝ a­ keyra alrÝkisstjˇrnina Ý grei­slu■rot um skei­. Ůeim tˇkst ■ˇ ekki a­ ey­ileggja tv÷ helztu mßl forsetans, nřjar heilbrig­istryggingar handa 20 milljˇnum BandarÝkjamanna sem ß­ur nutu engra slÝkra trygginga og frumkvŠ­i forsetans ßsamt KÝnverjum a­ ParÝsarsamningnum 2015 um samrŠmdar a­ger­ir gegn hlřnun loftslags.

Enn vo­alegri var h˙n samt eiginlega atlagan sem ger­ var a­ forsetanum sem bl÷kkumanni, einkum Ý ÷fga˙tvarpi og sjˇnvarpi. Fremstur Ý vÝglÝnunni var vi­skiptamˇg˙llinn Donald Trump sem hasla­i sÚr v÷ll sem stjˇrnmßlama­ur me­al rep˙blikana me­ ■vÝ a­ halda ■vÝ fram ranglega ßrum saman a­ Obama vŠri fŠddur utan BandarÝkjanna og sŠti ■vÝ Ý embŠtti Ý blˇra vi­ stjˇrnarskrßna. Vir­ulausara upphaf stjˇrnmßlaferils nokkurs manns er varla hŠgt a­ hugsa sÚr um okkar daga, og n˙ er hann forseti.

Hverjum skyldi fri­arver­launanefndin Ý Oslˇ hafa veitt Nˇbelsver­launin 2015? Fri­arver­laun Nˇbels 2015 hlaut fereyki­ – laun■egasamt÷k, samt÷k vinnuveitenda, mannrÚttindasamt÷k og samt÷k l÷gmanna  – sem samdi nřja stjˇrnarskrß til a­ renna styrkum sto­um undir lř­rŠ­i Ý T˙nis, eina landinu Ý Arabaheiminum sem kom standandi ˙t ˙r ryskingum sÝ­ustu ßra. ArabÝska vori­ sem vakna­i Ý T˙nisborg Ý desember 2010 ■egar ni­urlŠg­ur g÷tukaupma­ur kveikti Ý sÚr til a­ mˇtmŠla valdnÝ­slu vakti vonir um a­ 330 milljˇnir manna gŠtu e.t.v. loksins losna­ undan langvarandi k˙gun. Vonin brßst. En Nor­menn v÷ktu.
 

FrÚttabla­i­, 2. febr˙ar 2017.


Til baka