Nóbelsveršlaun og misskipting

Nóbelsveršlaun voru fyrst veitt fyrir rannsóknir ķ hagfręši 1969. Til veršlaunanna hafši veriš stofnaš įriš įšur til aš fagna 300 įra afmęli Sešlabanka Svķžjóšar, elzta sešlabanka heims. Žį voru tiltölulega nżfallnir frį tveir risar sem hefšu trślega hreppt eša a.m.k. veršskuldaš veršlaunin hefšu žeir enn veriš ofar moldu.

Annar risinn var bandarķski hagfręšingurinn Irving Fisher (1867-1947), prófessor ķ hagfręši ķ Yale-hįskóla, einn merkasti hagfręšingur allra tķma og jafnframt nęstum örugglega hinn afkastamesti, žótt hann žyrfti aš eyša žrem įrum į berklahęli. Ritaskrį hans telur 2.425 ritverk. Fisher lét sér fįtt óviškomandi į vettvangi hagfręšinnar og var jafnframt snjall uppfinningamašur. Hann fann t.d. upp spjaldskrįna, gagnlegt skrifstofutęki sem lifši fram į tölvuöld. Hann setti fyrstur manna fram vķsitölur svo annaš dęmi sé tekiš śr hversdagslķfinu. Hann fór eins og eldibrandur milli fyrirlestrasala og baršist m.a. fyrir bindindi (hann var bannmašur), gręnmetisįti og hreinlęti. Fisher var fyrsta rokkstjarna hagfręšinnar. Ein fyrirlestraferšin endaši illa. Fisher fór um öll Bandarķkin 1929 til aš lżsa žeirri skošun aš veršhękkun hlutabréfa vęri komin til aš vera: Ekkert aš óttast, sagši hann. Bréfin hrundu žį um haustiš og efnahagslķfiš meš og žį einnig oršstķr Fishers. Samt skrifušu fįir af meira viti og dżpri skilningi en hann um heimskreppuna eftir į, orsakir hennar og afleišingar. En Fisher fékk ekki aš njóta sannmęlis fyrir žau skrif fyrr en menn dustušu af žeim rykiš ķ bankahremmingum sķšustu įra.

Hinn risinn var Bretinn John Maynard Keynes (1883-1946), upphafsmašur žjóšhagfręši nśtķmans. Hann var ekki sķšur fjöllyndur en Fisher, żmist hįskólakennari ķ Cambridge eša embęttismašur ķ London, listaverkasafnari og ballettunnandi, kvęntist rśssneskri ballerķnu. Hann vakti fyrst athygli meš žvķ aš rķsa gegn Versalasamningunum 1919 ķ bók žar sem hann spįši rétt fyrir um efnahagslegar afleišingar skašabótanna sem Bandarķkjamenn, Bretar og Frakkar lögšu į Žjóšverja eftir strķšiš mikla sem viš köllum nś fyrri heimsstyrjöldina. Fręgastur varš Keynes fyrir aš rķsa gegn rķkjandi hagfręši sem kenndi aš kreppan mikla sem hófst 1929 yrši ašeins tķmabundin. Tķminn leiš, en kreppunni slotaši ekki. Keynes birti höfušrit sitt 1936 žar sem hann lagši grunninn aš nżrri žjóšhagfręši žar sem almannavaldiš hefur svigrśm til aš vernda efnahagslķfiš fyrir duttlungum einkaframtaksins meš žvķ t.d. aš stķga į bensķngjöfina žegar heimilin og fyrirtękin halda aš sér höndum og efnahagslķfiš lendir af žeim sökum ķ lęgš. Žessu fręšilega framlagi Keynes į heimsbyggšin žaš aš žakka aš bankahremmingarnar ķ Bandarķkjunum 2007-2008 leiddu ekki af sér nżja heimskreppu. Žeir sem halda įfram aš berjast gegn arfleifš Keynes af stjórnmįlaįstęšum eru nęsti bęr viš fólkiš sem berst nś gegn bólusetningu barna.

Bókmenntaveršlaun Nóbels hafa išulega vakiš deilur, żmist vegna margra rithöfunda sem veršlaunanefndin gekk fram hjį, t.d. Leo Tolstoy, Henrik Ibsen, Mark Twain, Anton Chekov, August Strindberg, Karen Blixen, Graham Greene og Jorge Luis Borges, eša vegna óveršugra höfunda sem sįtt nįšist um ķ nefndinni.

Hagfręšiveršlaunin hafa ekki vakiš umtalsveršar deilur nema tvisvar, ķ fyrra skiptiš žegar Milton Friedman (1912-2006), prófessor ķ Chicago, hlaut veršlaunin 1976 og pólitķskum andstęšingum hans var ekki skemmt. Friedman var samt fyllilega veršur veršlaunanna. Hitt skiptiš var žegar tveir fjįrmįlaprófessorar hlutu veršlaunin 1997 og risavaxinn vogunarsjóšur sem žeir stżršu įsamt öšrum komst ķ sögulegt žrot įriš eftir svo aš bandarķskt efnahagslķf lék į reišiskjįlfi.

Fyrir nokkrum dögum tilkynnti Nóbelsnefndin ķ Stokkhólmi aš hagfręšiveršlaunin ķ įr hljóti Angus Deaton prófessor ķ Princeton-hįskóla ķ Bandarķkjunum fyrir tölfręšilegar rannsóknir m.a. į fįtękt og ójöfnuši. Deaton er Skoti, tęplega sjötugur aš aldri. Hann sezt viš hljóšfęriš heima hjį sér flesta daga og spilar m.a. verk Chopins og Schumanns. Hann birti dįsamlega bók ķ hittišfyrra žar sem hann kortleggur framför heimsins sķšustu 250 įr meš žvķ aš reifa hagtölur og heilbrigšistölur hliš viš hliš (The Great Escape: Health, Wealth, and the Origin of Inequality, 2013). Framför heimsins lżsir sér ekki ašeins ķ meiri tekjum og minna erfiši, heldur einnig og ekki sķšur ķ auknu heilbrigši og langlķfi. Meš žessari veršlaunaveitingu sendir Nóbelsnefndin skżr skilaboš: Fįtękt skiptir mįli. Žaš er holl brżning nś žegar heimsbyggšin į ķ vök aš verjast fyrir įrįs taumlausrar gręšgi į grunnstošir samfélagsins.

Og svo er žaš einnig įnęgjuleg upplyfting aš įr eftir įr skuli berast fréttir frį Nóbelsnefndunum ķ Stokkhólmi af frękilegum sigrum ķ fręšum og vķsindum ekki sķšur en t.d. ķžróttum.

Fréttablašiš, 15. október 2015.


Til baka