Frˇ­leikur um fordŠmi

N˙, ■egar frumvarp til nřrrar stjˇrnarskrßr er Ý ■ann veginn a­ birtast ß Al■ingi undir lok langrar vegfer­ar, er vert a­ rifja upp tv÷ s÷guleg fordŠmi a­ stjˇrnarskrßrbreytingum frß 1942 og 1959. FordŠmin eiga brřnt erindi vi­ ═sland n˙, ■ar e­ sumir andstŠ­ingar nřrrar stjˇrnarskrßr halda ■vÝ fram, a­ nau­syn beri til vÝ­tŠks samkomulags ß Al■ingi um mßli­. Saga landsins vitnar um anna­. Sagan vitnar um, a­ breytingar ß stjˇrnarskrßnni sn˙ast ÷­rum ■rŠ­i um ßt÷k ˇlÝkra stjˇrnmßlahagsmuna, svo a­ meiri hluti ■jˇ­ar og ■ings ver­ur ■ß a­ ßskilja sÚr rÚtt til a­ leysa hn˙tinn eftir leikreglum lř­rŠ­isins. Horfum n˙ um ÷xl. ═ maÝ 1942 var afgreidd ß Al■ingi breyting ß stjˇrnarskrß, sem fˇl Ý sÚr nř kosningal÷g til a­ jafna atkvŠ­isrÚtt landsmanna. Al■ř­uflokkur, SjßlfstŠ­isflokkur og SˇsÝalistaflokkur stˇ­u a­ breytingunni, sem mŠtti har­ri andst÷­u Framsˇknarflokks, en hann haf­i lengi seti­ a­ mun hŠrra hlutfalli ■ingsŠta en atkvŠ­a Ý krafti ˇjafns atkvŠ­isrÚttar. Stjˇrnarskrßrbreytingin 1942 var a­ endingu sam■ykkt Ý efri deild Al■ingis me­ 9 atkvŠ­um gegn 6. Ůing var ■ß rofi­, og var kosi­ til Al■ingis eftir g÷mlu kosningal÷gunum Ý j˙lÝ 1942. Framsˇknarflokkurinn hlaut 20 ■ingsŠti, en hinir flokkarnir ■rÝr hlutu samtals 29 ■ingsŠti. Nřtt ■ing afgreiddi sÝ­an nřju stjˇrnarskrßna ˇbreytta, og ■ingi­ stˇ­ stutt, ■ar e­ e­lilegt ■ˇtti a­ bo­a til haustkosninga skv. nřjum kosningal÷gum. ┌rslitin ur­u ■au um hausti­, a­ Framsˇknarflokkurinn hlaut 15 ■ingsŠti, tapa­i fimm sŠtum. Hinir flokkarnir ■rÝr skiptu me­ sÚr 37 ■ingsŠtum og nß­u sÝ­an saman um myndun nřsk÷punarstjˇrnarinnar 1944, eftir a­ utan■ingsstjˇrnin lÚt af v÷ldum eftir tveggja ßra setu 1942-44. Hlutdeild Framsˇknarflokksins Ý fj÷lda ■ingsŠta minnka­i ■annig ˙r 41% Ý 29% frß vori til hausts 1942, ■ˇtt atkvŠ­um flokksins fŠkka­i a­eins um 164, og mß af ■vÝ skilja har­a andst÷­u flokksins gegn stjˇrnarskrßrbreytingunni. Hart var deilt. Framsˇknarmenn s÷ku­u sjßlfstŠ­ismenn um ei­rof. Taki­ eftir ■vÝ, a­ Al■ingi nota­i tŠkifŠri­ til a­ fj÷lga ■ingsŠtum ˙r 49 Ý 52. Sagan endurtˇk sig 17 ßrum sÝ­ar. SjßlfstŠ­isflokkur, Al■ř­uflokkur og SˇsÝalistaflokkur l÷g­u 1959 fram frumvarp a­ nřrri stjˇrnarskrß til a­ jafna kosningarÚttinn enn frekar en tekizt haf­i 1942 og einnig til a­ breg­ast vi­ breyttri bygg­ um landi­. Frumvarpi­ var afgreitt frß efri deild Al■ingis me­ 11 atkvŠ­um gegn 6. SÝ­an var ■ing rofi­ og kosi­ til nřs Al■ingis Ý j˙nÝ 1959. Framsˇknarflokkurinn hlaut ■ß 19 ■ingsŠti, og hinir flokkarnir ■rÝr hlutu alls 33 sŠti. Nřtt Al■ingi sam■ykkti sÝ­an nřja stjˇrnarskrß me­ atkvŠ­um sÝ­ar nefndu flokkanna ■riggja gegn atkvŠ­um Framsˇknarflokks, og var bo­a­ til nřrra kosninga Ý oktˇber 1959. Ůß fÚllu atkvŠ­i ■annig, a­ Framsˇknarflokkurinn hlaut 17 ■ingsŠti, tapa­i sem sagt tveim sŠtum, en hinir flokkarnir ■rÝr fengu samtals 43 ■ingsŠti. Al■ingi nota­i enn tŠkifŠri­ lÝkt og 1942 til a­ fj÷lga ■ingsŠtum, n˙ ˙r 52 Ý 60. Eftir haustkosningarnar 1959 myndu­u SjßlfstŠ­isflokkur og Al■ř­uflokkur vi­reisnarstjˇrnina, og li­u tˇlf ßr ■ar til Framsˇknarflokkurinn komst aftur Ý rÝkisstjˇrn 1971. Sßrin voru lengi a­ grˇa. Framsˇknarflokkur og SjßlfstŠ­isflokkur nß­u ekki saman Ý rÝkisstjˇrn fyrr en 1974, bß­ir flokkar ■ß undir yngri forustu, sem haf­i strika­ yfir fyrri ßgreining um stjˇrnarskrßna. Ůrjßr h÷fu­ßlyktanir ■ykir mÚr rÚtt a­ draga af ■essari s÷gulegu upprifjun. ═ fyrsta lagi mŠta breytingar ß stjˇrnarskrß skiljanlega og Švinlega har­ri andst÷­u af hßlfu ■eirra, sem nřrri stjˇrnarskrß er Štla­ a­ svipta forgj÷f og forrÚttindum. Ůessi andsta­a var bundin vi­ Framsˇknarflokkinn 1942 og 1959. ═ annan sta­ er e­lilegt, a­ Al■ingi, sem afgrei­ir nřja stjˇrnarskrß til endanlegrar sam■ykktar, standi stutt, svo a­ hŠgt sÚ sem fyrst a­ kjˇsa ß nř til Al■ingis skv. kosningaßkvŠ­um nřrrar stjˇrnarskrßr. Eftirlegukindur skv. fyrri kj÷rdŠmaskipan eiga ekki a­ sitja nema skamma hrÝ­ ß Al■ingi, einkum ■egar ■ingi­ ■arf a­ endursemja řmis l÷g til a­ tryggja samrŠmi vi­ nřja stjˇrnarskrß. ═ ■ri­ja lagi hefur SjßlfstŠ­isflokkurinn n˙ vali­ sÚr ■ß st÷­u, sem Framsˇknarflokkurinn kaus sÚr vi­ stjˇrnarskrßrbreytingarnar 1942 og 1959. Ůingmeirihlutinn a­ baki nřrrar stjˇrnarskrßr n˙ er skipa­ur ■ingm÷nnum ˙r ÷llum flokkum ß ■ingi annarra en SjßlfstŠ­isflokksins. Al■ingi ber n˙ a­ minni hyggju a­ setja SjßlfstŠ­isflokknum stˇlinn fyrir dyrnar me­ sama hŠtti og Framsˇknarflokknum Ý fyrri skiptin, enda lřstu 2/3 hlutar kjˇsenda stu­ningi vi­ nřja stjˇrnarskrß Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 20. oktˇber. Gildir ■ß einu frß mÝnum bŠjardyrum sÚ­, a­ 1942 og 1959 stˇ­ ßgreiningurinn a­eins um kj÷rdŠmaskipanina, en n˙ snřst hann einnig um raunverulegt eignarhald ß au­lindum ■jˇ­arinnar og skiptingu ar­sins af ■eim og ÷nnur atri­i, sem minni ßgreiningi valda. Ůa­ er bitamunur en ekki fjßr. Meiri hluti ■jˇ­ar og ■ings hlřtur a­ rß­a f÷r. Teningunum er kasta­.

DV, 16. nˇvember 2012.


Til baka