Rß­gßtan ═sland

Al■ř­uflokkurinn fagnar 100 ßra afmŠli sÝnu ß ■essu ßri. Af ■vÝ tilefni var blßsi­ til glŠsilegs opins fundar Ý I­nˇ Ý byrjun marz ■ar sem saga flokksins var reifu­ og skřr­ frß řmsum hli­um me­ l˙­ra■yt og s÷ng.

Ëlafur Ů. Har­arson prˇfessor hÚlt prř­ilegt yfirlitserindi um ■rˇun stjˇrnmßlanna. Hann tefldi fram rß­gßtu sem kenna mß vi­ ■versagnar■renningu en me­ ■vÝ er ßtt vi­ ■rjßr sta­hŠfingar sem fß ekki sta­izt allar Ý einu ■vÝ ef tvŠr ■eirra eru rÚttar ■ß hlřtur hin ■ri­ja a­ vera r÷ng. Ůrenningin er ■essi eins og Ëlafur lřsti henni ß fundinum:

1.   HagfrŠ­ingum ber yfirleitt saman um a­ hagstjˇrn ß ═slandi hafi frß ÷ndver­u veri­ afleit.

2.   StjˇrnmßlafrŠ­ingum ber yfirleitt saman um a­ stjˇrnmßl ß ═slandi hafi frß ÷ndver­u veri­ spillt.

3.   ═slenzkt samfÚlag er me­al beztu samfÚlaga sem heimurinn ■ekkir.

Ůvers÷gnin hÚr er ■essi: SÚ ßrangurinn svo gˇ­ur sem ■ri­ja sta­hŠfingin ber me­ sÚr ■ß fŠr ■a­ varla sta­izt a­ bŠ­i hagstjˇrnin og stjˇrnmßlin hafi brug­izt. Fyrsta og ÷nnur sta­hŠfing Ëlafs eru a­ minni hyggju bß­ar tvŠr rÚttar lřsingar ß sko­unum flestra hagfrŠ­inga og stjˇrnmßlafrŠ­inga ef frß eru taldar fßeinar mßlpÝpur stjˇrnvalda og sÚrhagsmunahˇpa. ËlÝklegt vir­ist a­ flestir hagfrŠ­ingar meti hagstjˇrnina rangt og einnig a­ stjˇrnmßlafrŠ­ingar flaski ß stjˇrnmßlunum. ŮvÝ hljˇta b÷ndin a­ berast a­ ■ri­ju sta­hŠfingunni. FŠr h˙n sta­izt?

 

Sko­um Nor­url÷ndin til a­ sjß samhengi­. Hva­ ver­ur sagt um Danm÷rku, Noreg og SvÝ■jˇ­? Ůar er a­ finna ■rj˙ af beztu samfÚl÷gum Ý heimi. Um ■a­ eru engin skynsamleg ßh÷ld lengur. HagfrŠ­ingum, stjˇrnmßlafrŠ­ingum og ÷­rum ber yfirleitt saman um a­ hagstjˇrn ■ar hafi veri­ Ý gˇ­u lagi ß heildina liti­ og stjˇrnmßlalÝfi­ sÚ tilt÷lulega ˇspillt. TiltŠkar mŠlingar renna sto­um undir allt ■rennt: gˇ­a hagstjˇrn, heilbrig­ stjˇrnmßl og gott samfÚlag.

Einfaldur mŠlikvar­i ß gŠ­i hagstjˇrnarinnar er ver­bˇlga. Danir, Nor­menn og SvÝar hafa ˇlÝkt ═slendingum aldrei misst stjˇrn ß henni. Ver­bˇlga er a­ vÝsu lÝtil ß ═slandi sem stendur ■rßtt fyrir ßhyggjur stjˇrnvalda og vinnuveitenda af nřger­um kjarasamningum, en st÷­ugleikinn n˙ stafar a­ miklu leyti af hagfelldum ytri skilyr­um, m.a. lßgu olÝuver­i. Gallup mŠlir spillingu um allan heim, nßnar tilteki­ hversu ˙tbreidda almenningur telur spillingu vera Ý stjˇrnmßlum og stjˇrnsřslu, og h˙n mŠlist minnst Ý Danm÷rku og SvÝ■jˇ­, Ývi­ meiri Ý Noregi og margfalt meiri ß ═slandi sem er nŠsti bŠr vi­ Kongˇ (!) skv. ni­urst÷­um Gallups. Sameinu­u ■jˇ­irnar mŠla velfer­ almennings me­ ■vÝ a­ vega saman tekjur, menntun og heilbrig­i. ┴ ■ennan kvar­a eru Noregur, Danm÷rk og SvÝ■jˇ­ Ý 1., 4. og 14. sŠti Ý hˇpi 188 landa. ═sland skipar 16. sŠti listans (nřjustu t÷lur eru frß 2014).

 

═sland hafnar a­eins tveim sŠtum aftar en SvÝ■jˇ­ vegna ■ess hvernig menntun er vegin inn Ý vÝsit÷luna og hvernig tekjur eru metnar. ═slenzk b÷rn eru talin geta vŠnzt ■ess a­ sitja 19 ßr ß skˇlabekk ß mˇti 16 ßrum Ý SvÝ■jˇ­, en Ý reyndinni hafa ═slendingar seti­ 10-11 ßr Ý skˇla ß mˇti 12 ßrum Ý SvÝ■jˇ­ skv. samantekt SŮ (hÚr er ßtt vi­ me­alskˇlag÷ngu fullor­ins fˇlks). VŠri einungis teki­ mi­ af me­alskˇlag÷ngu, myndi ═sland falla ni­ur Ý 40. sŠti listans, ni­ur fyrir ArgentÝnu. ═sland myndi dragast enn lengra aftur ˙r ÷­rum Nor­url÷ndum vŠru tekjur mŠldar sem tekjur ß hverja vinnustund frekar en sem tekjur ß mann. Ůetta stafar af ■vÝ a­ tekjur ß vinnustund taka mi­ af fyrirh÷fninni ß bak vi­ tekju÷flunina, en tekjur ß mann gera ■a­ ekki. Fyrirh÷fnin er meiri hÚr heima en Ý nßlŠgum l÷ndum vegna řmislegrar landlŠgrar ˇhagkvŠmni, t.d. vegna fßkeppni Ý bankarekstri og fyrirgrei­slu rÝkisins vi­ landb˙na­ og sjßvar˙tveg ßratug fram af ßratug – og vegna spillingar.

MŠlikvar­i Sameinu­u ■jˇ­anna (e. Human Development Index) er skßrri kvar­i en ■jˇ­artekjur ß mann einar og sÚr ■ar e­ menntun og heilbrig­i eru tekin me­ Ý reikninginn. ═sland myndi lenda miklu ne­ar ß listanum vŠru menntun og heilbrig­i ekki talin me­. Samt er ■essi kvar­i SŮ ekki einhlÝt vÝsbending um velfer­ ■jˇ­a eins og lei­rÚttingin ß einkunn ═slands a­ framan vitnar um. Ůar a­ auki er ekki teki­ neitt tillit til nßtt˙ruau­linda, fÚlagsau­s (■.m.t. heilbrig­ stjˇrnmßl og stjˇrnsřsla) e­a umhverfismßla. Ekki er vita­ a­ svo st÷ddu hvort tillit til ■eirra ■ßtta myndi fŠra ═sland upp e­a ni­ur eftir listanum.

Hitt vir­ist ljˇst a­ hagt÷lur og fÚlagsvÝsar vitna um a­ ═sland stendur allangt a­ baki beztu samfÚlaga heimsins ■egar ÷llu er til haga haldi­ eftir ■vÝ sem hŠgt er. Vi­ bŠtist a­ r˙ssnesk einkavŠ­ing rÝkiseigna hva­ eftir anna­ vŠri ˇhugsandi annars sta­ar um Nor­url÷nd. Fjßrmßlahrun eins og ■a­ sem rei­ yfir ═sland 2008 vŠri einnig ˇhugsandi annars sta­ar ß Nor­url÷ndum. A­f÷r ■jˇ­■ingsins a­ lř­rŠ­inu (m.a.s. me­ fulltingi HŠstarÚttar ß frumstigi stjˇrnarskrßrmßlsins) vŠri einnig ˇhugsandi Ý okkar heimshluta. Afleit hagstjˇrn og spillt stjˇrnmßl eru aldrei ˇkeypis.

Ůa­ ■yngir rˇ­urinn gegn afleitri hagstjˇrn og spillingu hÚr heima a­ BandarÝkin og fßein Evrˇpul÷nd sřna n˙ einnig řmis merki ■ess a­ lÝmingarnar ■ar sÚu teknar a­ losna af řmsum ßstŠ­um. Ůa­ er efni Ý a­ra grein.

FrÚttabla­i­, 24. marz 2016.


Til baka